Thursday, November 11, 2004

TI GIL-AYAB.......

II GIL-AYAB ITI DALIKAN A PINARNUAY
TI BUKUAN NGA ANGUYOB

piniritmo, naibbatam
dimo kabaelan nga iggaman.
pinidutmo iti sangadakulapan
inyasidegmo ita naisem a rupam
ngem natnag, ta idi la a maamirismo
ti dagsen ti anguyob nga adda
bukona – nga addaan kallugong a kas ken ni
lelongmo a Pacio iti ladawanna a nakaiggem
iti buneng, idi tiempo ti kastila.


pinidutmo manen, ngem duan a
dakulapmo, narnekanka a
nanggammat: nagukrad naarimasa
a bibigmo… nananam ti sam-it,
ti banang-esmo; nangemkemak!
pagamuan, ta inyulam, induronmo
nga inyalud-od impababa,
(naumaam?) ngem saan gayam
ta nabuyogan iti panagapa
dagiti tumengmo!
ket naangngaban manen ti anguyob:
naammolan iti kasta unay irut –
sa napuyotan iti ingge’t pigsa
a naggulagolan pay dagiti sungrod
ti dalikan a gimmil-ayab…

napasgedam iti uray la
ti dalikan. ti linutom
nagsibo ti uray la ta dimo
pulos inyula nagpapaska a
nangipuspusipos iti sungrod
a nayammala kasla anguyob nga
adda buko-kallugongna… kalpasanna,
naalep-epan ti bara. ngem maaritka
manen a pumug-aw iti anguyob –
ta ti dalikan naalay-ayan,
kalpasan ti nagsasaganad a
pusuak ti gil-ayab!

Ken manen, manen…
ken manen ken
ania? m-manen?
ahhhhhhh!!!!!

DANIW a sinurat met 'toy pagayamyo....

KUADRADO A RUEDA ken dadduma pay a Daniw:

1. Lagip iti Nagmanto nga Arubayan
(nanumo a sagut kadagiti appoko ni Ina Piling)

no mabalin diakon kayat a lagipen!
Ruangan dagiti rakrak nga inaladan ‘di arubayan
A nagpipingkian tadem a natiptippingan
A nangipinta’t nalabbaga kadaratan, ken.....
Nakaimulaan bin-i’t 333 padeppa a kadadagsenan.

no mabalin lapgisekon iti panunot!
Dagiti kusipet a paggaak nakarimrimon
Asug-ikkis dagidi nakuneskunes a sabong
Nga inilgat-inluges dagiti lati a samurai
A namunganayan immuleg a martsa ni patay.

No mabalin itaemkon ti anniniwan!
Dagidi nagampayag kalbo nga agila iti dan-aw
Nangsippit iti agbuabo a suako ngem awanan beggang
Nangipalladaw makatitileng kanalbuong ti pusil ken garand
Naalian iriag-pulikkaaw dagidi balangakntis a dangadang.

No mabalin lipatekon a mamimpinsan!
Dagidi napakrisan a ridaw ‘di naiwawa a pagadalan...
Iti Mendiola a nagbugsotan naruay a pinanid ti masakbayan,
Ken linapgis dag'ti kanalbuong iti eropuerto, naipalais
Kadagidi ikkis-danag-landok a nagkarayam iti EDSA!

Iwaksik koma idan a lagipen ta makaaliawda, ngem nasken
A kalien tapno maikitikitda: iti saklot ti kambas ti istoria –
A patawto dagiti sumaruno a kaputotan, nga aglayag mangsubli
Kadaydi naangrag-nangmanto nga arubayan ‘di kalman!


2. KARAMUT TI KASIPNGETAN:IPAPANAW, PANNAKADALEB KEN PANAGSUBLI
(unnoy-ikkis ti maysa nga arapaap)

IPAPANAW -

Innakon patgan ti awis –
Warsiannak 'ti kararag
Silaw ti anniniwan
Sarukod dagiti dapan
A kumaramut kadagiti ngipen
Garakgak dagiti napasidumri
A bibig dagiti nalag-an timidna
Nga ari iti kahita a pagarianda?

Ala, wen, agsusuonak iti diken –
Ibuatko dagiti tagainep
Anusak dagiti ikkis
Salugsog a makamermer
Nga angin dagiti kullayaw
Para iti ugis nga inyugedko
A surotek agingga iti ngudo
Pagpatinggaan ti unnoy-tured
Agingga a saramsamek
Bunga ti anguynguy-a a namnama.

PANNAKADALEB -

Ngem apaunayen ta –
Balangkantis ti libro ti biag!
Nakaimalditan dagiti naslep,
Marayray-ab a pinanid
Dagiti napirpir-at a kari
Nga abalbalayen ti sutil, ken
Nagkuribateg a namnama!

Naapgaden dagiti ayug
Kawawen dagiti lente
Ti bulsek nga arapaap
Dalluyo dagiti umel a talukatik
Orasan iti poste nga agpagpaggaak
Iti kabakiran ti siudad…

Ha-ha-ha… siak?
Sawsawir ti lawag?
Ha-ha, usarekon daradara a lapis
Yugedkon pagpatinggaak
Ta dakayo’t makapuling!
Karsel ti konsensia
Iti naangdod a plasa
Nga intanem dagiti bingraw!
Iti riduma a katapokan
A paypay-udan dag’ti iriag
Balangkantis a payapay!

PANAGSUBLI –

Kastan, yamanem pay
Ta ingatok dagiti imak
Nga agpakada kenka:
(nailubnak, nailungon)
makasabidong a bunga!
Ta dikanto pulos masukdal?
Iti inka panagkarkaradap!
Iti pitak nga arubayam
Ti sipnget a di masilnagan.

Adtoyakon –
Agtagtaguob a bingkol
Iti ngarab dagiti rengngat
Ti makapleng a pannakaulila.
Iti gingget dagiti rippiis
Mangsulsulek iti kinaulimek
A pinanawak-pagpatinggaak…
Ta awan pagpiliak
Masnop a pagaponak!

Ditoyen pangabalbalayak –
Iti kinaasinok a nanaganan
Iti siak: ta ti kunak idi - saan a siak
Ngem kunakon ita - a siak
ket saan a mannalon iti siudad!


3. DIAK MAILAWLAWG

Diak mailawlawag –
No apay nga agkanta dagiti kulibangbang
No apay nga agmisuot dagiti rosas
No apay a makuneskunes dagiti papel
Ken no apay a matukkotukkol dagiti lapis…

Diak mailawlawag –
No apay nga agkulipagpag dagiti pul-oy
No apay nga agtulatid dagiti ayug
No apay nga agsala dagiti turod
Ken no apay mga agdalluyon dagiti rangkis…

Diak mailawlawg –
No apay a maruruka dagiti ulep
No apay a makasinit dagiti bayakabak
No apay nga aggaapa dagiti tambak
Ken no apay nga agasug dagiti kutibeng…

Diak mailawlawg –
No apay nga agrukob dagiti sagumaymay
No apay a bumlad dagiti ramut
No apay a pumarasipis dagiti taredted
Ken no apay nga agalikuno dagiti kinelleng…

Ngem ammokon no apay –
Nga aglinnaaw iti agmatuon
A mangpabussog iti kapatagan
Ken no apay nga agsaning-i
Ti apagsingising nga init!

4. NAMNAMA

Saannak a pilay: makatakderak.
Saannak a bulsek: makakitaak.
Saannak a tuleng: makangngegak.
Bay-annak a rumkuas, mangtunton,
Sabali a dana daytoy a lubong.
Salansanekto dagiti bantay a naisay-isay,
Damiliekto dagiti turod a nargaay,
Anusakto dagiti padeppa nga ibaklay.
Ta natibkerakon a mangalimano, awan pagpilian
Nakersang a dakulap ti nakaparsuaan.
Ammok a sabtennakto latta dagiti saplit,
Ket maburiborto ti waneswes dagiti sangsangit,
Kumaramotto dagiti kimat ti ladingit,
Tibnokanto pay dagiti kimraang a paggaak
A mangpadasto mangpirpirsay naatap nga arapaap.
Ngem kumpetakto latta iti ngudo ti tadem,
Basatekto ti dalluyon dagiti umallatiw a pakinakem
Bulonakto iti kired ti agsusukot a kinasimbeng,
Ket no mapurosakto a madaleb latta, kas pagarigan –
Yad-adayon, Apo, ngem bumangonakto manen
A di mainsasaan!


5. BUKANEGAN TI AGAM-AMMANGAW NGA AGINA
(sentenario iti nasulinek, putputong a lugar iti amianan)

mangankan, luktamon ‘ta ungot, nakkongko, aya,
ta intan bumuya insaganada adu a bambanag idiay plasa,
ngem mangibatika koma, nakkongko, pangangaasim, aya
ta mais ken namantikaan a bugguong ta addanto pagsangpetanta.

diak sa umayen, ‘nang, ta kaslaak la guriguren,
madi ‘toy riknak, diak maawatan ‘toy nakem
napakaroak sa ti nagbagbagkat rinangaya a bagas, nagmalmalem,
nga inserrek iti sarusar ni kapitan para kano ita a pasken.

ay, yalistom ta sumurotka, dika umapal, aya?
nga umay mangbuya babassit kada dadakkel a bandera?
ta uray isu la ti pakakitaan wenno pangabrotanta,
‘di siam a salup ken ‘di lima pulo pisos inutang a donasionta.

dayta’t pampanunotek, ‘nang, a pakasikoran
dondonasion a kunada, bukodan sa met ni apo kapitan,
nakurapay a kas kadata, dida koman iramraman
ta pagmatrikulak la koman iti umadani a panagseserkan?

aganusta, nakkong, ta ‘su’t nabiled a bilinda
uray ta ita kano met laeng ‘toy sentenario a kunkunada,
pakalaglagipan kano kadaraan,
banbanuar nanggun-od wayawaya.

sentenario, kadaraan, bambanuar ken wayawaya a kunayo,
diak maawatan…
kastila, risrisal, bombonipasio, mangmangngegko ngem kanayonak a mayaw-awan,
no ibaonnak koma’t eskuela, ‘nang, nalabit nga innak maammuan.
ay, nakkong, ‘ray siak, diakammo met… inta ketdin maladawtan
awan kuarta, nakkong, baamon ti es-eskuela sumursurotta lattan…

Nakagun-od iti Maikadua a Gunggona iti Pasalip ti Daniw nga inesponsoran ti Pinsesa Urduja Literary Awards ti GUMIL Pangasinan idi 1998.


Monday, November 08, 2004

DAGITI ESPONSOR TI ATILA, 04-05 - SARITA

1. ti JATOBI, INC., imatonan ti numo 'toy biang a mangipaay iti Umuna a Gunggona.

2. ni Balasang Jacqueline B. Oloan iti Massachusets ti Maikadua a Gunggona.

3. da Mr. ken Mrs. Pel Halaba iti Killeen, Texas ti Maikatlo a Gunggona.

4. da Mr. ken Mrs. Lupo iti San Diego, CA ti Maikapat a Gunggona.

5. da Mr. ken Mrs Bobby Fortenberry iti Blessing, Texas ti Maikalima a Gunggona.

PAKAAMMO/WARAGAWAG TI ATILA, 04-05 IPAW-ITYON 'TA PAKISALIPYO...

SALIP #1:

Art Tolentino Ignacio Literary Awards 2004-2005

Salip iti Puturistiko a Sarita Dagiti Pagannurotan:

1. Silulukat ti pasalip iti amin a mannurat nga Ilokano, agdadamo ken saan, iti man Filipinas wenno iti uray ania a pagilian.
Nangrugi ti pasalip iti Enero 1, 2004 ken aggibus iti Enero 31, 2005.

2. Ti sarita a suraten ket puturistiko, agwerret kadagiti tao, lugar ken pasamak iti masakbayan, iti sumaruno a 25 wenno 50 wenno 100 a tawen manipud iti agdama. Nasken a maipapan kadagiti Ilokano, mailugar ken mapasamak iti Filipinas kangrunaan iti Kailokuan, ti putaren a sarita. Saan a nasken a maipapan iti siensia wenno teknolohia ti tema wenno pakabuklan ti sarita, ketdi, maipangruna a matratar ti kultural, sosial, politikal-ideolohikal, ekonomikal wenno uray nainrelihionan a kasasaad ni Ilokano wenno ti Kailokuan iti masakbayan. Nupay kasta, no saan a maliklikan a mataked ti siensia wenno teknolohia mainaig kadagiti naagapad a kasasaad, saan koma nga agtinnag a bin-ig a science fiction ti sarita.

3. Saan a makedngan ti kaababa wenno kaatiddog ti isalip a sarita, nawaya ti autor a mangeddeng no mano a panid ti manuskrito nga isumitena. Nasken met a naimakinilia ti isalip a sarita iti doble espasio iti 8-1/2” x11” a bond paper. Nasaysayaat pay no naikompiuter ti isalip iti font size a 12 ken fontface a Times New Roman wenno Arial. No naikompiuter ti isalip, pakuyogan ti kopiana iti diskette a naglaon iti file ti entry (iti MS Word document (.doc wenno .rtf) a format). Uppat a kopia ti manuskrito ti sarita ti mangbukel iti entry. Parbo a nagan ti usaren ti autor kas byline iti entryna. Pakuyogan ti entry iti nakarikep a sobre a naglaon iti paulo ti sarita, parbo ken pudno a nagan, kompleto/umno nga adres ti agdama a pagtaengan wenno pagobraan, email address ken cellphone/telephone number (no adda), maysa a 2”x2” a kaudian a ladawan, ken ababa a pakasaritaan ti biag.
Maysa laeng a sarita nga orihinal, bukod a putar, saan a patarus manipud aniaman a pagsasao, di pay naipablaak iti aniaman a publikasion a printed (libro, magasin, pagiwarnak, kdpy) wenno digital (e-book, internet, kdpy) ken di pay nangabak iti aniaman a salip, ti mabalin nga isalip ti tunggal awtor.

4. Agbalin a kukua ti esponsor dagiti mangabak a sarita ken addaan karbengan a mangedit ken mangipablaak kadagitoy iti libro, magasin, pagiwarnak, internet, iti man printed wenno digital a format, nga awan sungsungbatanna iti autor. Agtalinaed ketdi ti copyright iti autor.
Pinal ti pangngeddeng dagiti hurado, saan a maibabawin ti naikeddeng a nangabak, malaksid no matakuatanto a sinalungasing ti nangabak nga autor ti Pagannurotan Bilang 5. No naglabsing ti autor, maibabawi ti premio ket maparitanto metten a makisalip pay kadagiti sumarsaruno pay a pasalip ti ATILA.

5. Paset ti pasalip ti panangsuratto dagiti agpaay a hurado iti bukodda a critical analysis wenno paliiw kadagiti amin a naisalip a sarita, nangabak man wenno naabak. Maisingasingto a maipablaak met dagitoy a paliiw wenno makuna ti/dagiti hurado iti magasin wenno libro a pakaipablaakan dagiti mangabak a sarita.

6. Dagiti premio: Umuna a Gunggona: $550.00; Maikadua a Gunggona: $450.00; Maikatlo a Gunggona: $350.00; Maikapat a Gunggona: $250; ken Maikalima a Gunggona: $200.00. Maipaayan pay iti Plake ti Pammigbig dagiti mangabak. Mapadayawan dagiti mangabak kabayatan ti National Convention ti GUMIL Filipinas iti Kalgaw 2005. Dagiti mangabak a saan a makapan iti GF Convention, maibusonto wenno mapanto idanon ti esponsor ti premioda.

7. Ipatulod dagiti entry itoy nga adres: ATILA 2004-2005, c/o Daniel Nesperos, Liwayway Publishing, Inc., 2249 Chino Roces Avenue, 1231 Makati City. Kadagiti adda accessna iti Internet, nasaysayaat no i-email ti entry iti kampilan001@yahoo.com wenno artesobra@yahoo.com wenno AIGNACIO@hot.rr.com (i-attach iti email ti file ti entry agraman nakasina a file ti ababa a pakasaritaan ti biag; pakuyogan met iti scanned a ladawan (no adda), i-attach met laeng daytoy iti email). Nasken a maipatulod amin nga entries iti di naladladaw ngem Enero 31, 2005 (nasken a natimbrean ti sobre wenno pakete wenno email iti petsa sakbay wenno iti Enero 31, 2005).



SALIP #2:

Art Tolentino Ignacio Literary Awards 2004-2005Salip iti DaniwDagiti

Pagannurotan:


1. Silulukat ti salip iti amin a mannaniw nga Ilokano iti Filipinas ken iti uray ania a pagilian. Mangrugi ti salip iti Marso 1, 2004 ken aggibus iti Enero 31, 2005.


2. Koleksion ti daniw, a buklen ti 12 wenno nasursurok pay, ngem saan a sumobra iti 15 a dandaniw, ti suraten kas entry. Silulukat ti tema ti putaren a daniw ngem maipangruna dagiti mangiladawan iti kultura ni Ilokano. Nawaya ti mannaniw iti estilo a kayatna a panangputar wenno panangsukog iti dandaniwna.

3. Nasken a naimakinilia ti isalip a dandaniw iti doble espasio iti 8-1/2” x11” a bond paper. Nasaysayaat pay no naikompiuter ti isalip iti font size a 12 ken font face a Times, Times New Roman, Helvetica wenno Arial. Uppat a kopia ti manuskrito ti koleksion ti dandaniw ti mangbukel iti entry. Parbo a nagan ti usaren ti mannaniw kas byline iti entryna. No maikompiuter ti maisalip a manuskrito, mapakuyogan koma ti hard copy iti diskette a naglaon iti dua a MS Word document (.doc wenno .rtf) a kopia ti entry. No ikoreo ti manuskrito a maisalip, pakuyogan ti entry iti nakarikep a sobre a naglaon iti paulo ti koleksion ti daniw, parbo ken pudno a nagan, kompleto/umno nga adres ti agdama a pagtaengan wenno pagobraan, email address ken cellphone/telephone number (no adda), maysa a 2”x2” a kaudian a ladawan, ken ababa a pakasaritaan ti biag. No i-email ti entry, pakuyogan daytoy iti dua a MS Word document (.doc wenno .rtf) a naglaon iti paulo ti koleksion ti daniw, parbo ken pudno a nagan ti mannaniw, ken ababa a pakasaritaan ti biagna; pakuyogan met iti scanned a ladawan (no adda), i-attach met laeng daytoy iti email.

4. Maysa laeng a koleksion ti daniw nga orihinal, bukod a putar, saan a patarus manipud iti aniaman a pagsasao, di pay naipablaak iti aniaman a publikasion a printed (libro, magasin, pagiwarnak, kdpy) wenno digital (e-book, CD-ROM, DVD-ROM, internet, kdpy) ken di pay nangabak iti aniaman a salip, ti mabalin nga isalip ti tunggal mannaniw.
Agbalin a kukua ti esponsor dagiti mangabak a daniw ken addaan karbengan a mangedit ken mangipablaak kadagitoy iti libro, magasin, pagiwarnak, internet, iti man printed wenno digital a format, nga awan sungsungbatanna iti mannaniw. Nupay kasta, agtalinaed ketdi ti copyright iti mannaniw.

5. Pinal ti pangngeddeng dagiti hurado, saan a maibabawi ti naikeddeng a nangabak, malaksid no matakuatanto a sinalungasing ti nangabak a mannaniw ti Pagannurotan Bilang 4. No naglabsing ti mannaniw, maibabawi ti premiona ken mapawilanton a makisalip pay kadagiti sumarsaruno pay a pasalip ti ATILA.

6. Paset ti salip ti panangsuratto dagiti agpaay a hurado iti bukodda a critical analysis wenno paliiw kadagiti amin a naisalip a daniw. Maisingasingto a maipablaak met dagitoy a paliiw wenno makuna ti/dagiti hurado iti magasin wenno libro ken dadduma pay a medium a pakaipablaakan dagiti mangabak a daniw.

7. Dagiti gunggona: Umuna a Gunggona: $350.00. Maikadua a Gunggona: $300.00. Maikatlo a Gunggona: $250.00. Maikapat a Gunggona: $200.00 ken Maikalima a Gunggona: $150.00 Maipaayan pay iti Plake ti Pammigbig dagiti mangabak.

8. Mapadayawanto dagiti mangabak kabayatan ti National Convention ti GUMIL Filipinas iti Kalgaw 2005. Dagiti mangabak a saan a makapan iti GF Convention, maibusonto wenno mapanto idanon ti esponsor ti premioda.

9. Ipatulod dagiti entry itoy nga adres: Salip ti Daniw, ATILA 2004-2005, c/o Daniel Nesperos, Liwayway Publishing, Inc., 2249 Chino Roces Avenue, 1231 Makati City, Philippines. Kadagiti adda accessna iti Internet, i-email ti entry iti kampilan001@yahoo.com wenno artesobra@yahoo.com wenno AIGNACIO@hot.rr.com. Nasken a maipatulod amin nga entries iti di naladladaw ngem Enero 31, 2005.

Tuloy ti: Dagiti Nangabak a Sarita......

Dagiti Ladawan iti Naray-ab a Kambas

First Prize Winner: 2nd Prinsesa Urduja Literary Awards, 1998,
GUMIL Pangasinan

BALLA! Kasta ti awag dagiti tao kenkuana, agraman dagiti nasisinged a kabbagianna. Ngem kunana met nga isungbat kadakuada: “Sa’nak a balla. Dakayo ti agballa. Agballa kadi ti ammona ti agsala, ti pumaltog ken ammona pay ti agkanta? Wen, nalaingak nga agkanta! Ha, ha, ha...!"

Nakatangkayagen ti init….. Hunio 12, 1977

KAS ita, adtayta manen nga agkankanta ken pasaray agsala iti abay ti agrakayan a kawayan a tawa ti kalapawda! Adda mikroponona nga ambuligan:

“Bayang magiliw, perlas ng silanganan. Alab ng…..”

“Dinak koma umay badangan ‘ta bangkag, Kosip, di ket ‘ta kantakanta ti tarabakom,” indil-ag ni amangna a kasla nakurikoran iti kinantana. “maikkannaka ‘ya ti lamot ‘ta gilgiliw!”

Insardengna ti nagkanta. Dina sinungbatan ti amana. Inlisina dagiti matana kadagiti agluomen ngem natangsit pay laeng a pispiskel ti amana a minuli ti karayan, ti bantay ken bangkag. Naguyod ketdi ti imatangna iti alipugpog iti matan-awanna a nalawa a kapanagan ti Karayan Padsan a nangiballawes a nangruros kadagiti nagangon a sanga ken bulong dagiti dangla ken dumanay ken ledda sa nayuddog a naikuruay kadagiti ummong ti sisiit iti naisang-at a ramrama iti igid ti sumilap a saraisin nga ayus. (Adda ti balayda iti nagbaetan ti agrunoron a teppang ti karayan ken iti sangapirgis a kabatuan a bangkag a kimmarayam aginggga iti puon ti kalbon a Bantay Bekkel. Putputong.)

Tumanabbaaw ti amana a timmallikud. Nagtiwatiw ti naibaina a buneng iti siketna.

“Baam kad’ ‘ta anakmo, Milio,” intubngar ni Ina Piling iti lakayna idi nagsabatda iti ridaw ti agindayon ti datarna a kosina. Naragsakan ni Jose a nakangngeg iti inana. Isu laeng ti mangkankanunong kenkuana no kasta a pagpapasan ni amangna. “ammom la ngaruden ti kasasaadna...”

“Maumaakon kadayta a conio! Naim-imbag pay a simmangpet idi a napirpirsay ta bareng adda koma nakairanudan kenkuana!” nagallungogan ti kasla naipakan a wasay a boses ti lakay.

Kellaat a nanakraad ti putek nga agdan sa nadayyeg ti basar a duag. Nagtibbayo ni Jose! Kalaban! Dayta ti kellaat a timpuar iti ulona. Dagus a nagpakleb iti datar sana impaturong ti ambuligan a petpetpetanna iti paggapuan ti danapeg.

Bang-bang-bang! impukkawna apaman a naikuadro iti ridaw ti simmagpat iti duag.

“‘Payya manen?” kasla kumilaw dagiti simmibeg a mata ni Maxi a nagsaludsod. Isu ti kassangpet nga immuli iti duag.

“‘Ta sadut a manongmo, a,” ingngirsi ti lakay ni Jose iti abay ti tawa. Nakatakderen ni Jose. “siit a talaga!”

“Milio!” ni Ina Piling. Naglua. Kinusilapan ni Maxi ti manongna. Sa nagsanaltek a bulonna ti nagwingiwing. Immuneg daytoy iti kadaklan ti balay.

Minatmatan ni Jose ti umas-asideg ken nakarupanget a kabsatna. Adda panagsenen-ti -langana a bay-on a bitbitna. Agdawdawadaw ti nalaylay a balangeg iti bibig ti bay-on.

Idi rabii, naladaw a sardam, nasiripna a dinagas manen dagiti dina am-ammo a tattao. Adda pay babbai. Bitbitna manen dayta a bay-on!

Agkalap iti ilakona a bunog ti kaaduan a trabaho ni Maxi iti aldaw nanipud pinadisi ni Don Braulio ida ken amangna a katalonan. Ngem kanayon a rumuar no madagas iti rabii. Pasaray di agawid iti no mano nga aldaw. Adda bassit nga abongna a yal-alikakana iti likudan ti balayda. Ad-adda a dita ti paggigiananna.

“Dika koma agsapul ngamin ti ubram, ‘bagis, kasta unay a rikut ti biagen,” kinunana apaman a naasitganna ni Jose sana ginuyod ti ig-iggaman daytoy nga ambuligan ngem nagpatangkenanna.

Nababbaba ni Jose, ngem ti panagkunana, mapatasanna ti pigsa ti nataytayag nga adienna. “’nia kadi manen ti ub-ubram?”

“Agkankanta.” Awan as-asi nga insungbat ni Jose. Nagtugaw iti langkapi sa kimmita iti ruar. “Luplupang hinirang manen? Ha?”

Bigla a linipak ni Maxi ti teltel ti kakaenna sana ginutad ti takiagna. “Inta ketdi agkalap, intan…” Ipilitna a patakderen.

“Diak kayat!” inwadag ni Jose. Napasanud ni Maxi iti pigsa ti pannakaiwadagna.

“Durabenka manen, ne, hmmmm!” Linayatan manen ni Maxi. “Saur! Padam la dagiti…”

“Maxi, ba’am kad’ ‘ta kabsatmon, a,” immasideg ni Ina Piling kadakuada. ‘’mom metten ti sakitna.”

Rinakep ti baket ni Jose. Agsasaibbek. Nagkatawa ni Jose sana ginuyaban ni Maxi. "Beeeee..."

“Balla!” imbales ni Maxi sana sinikkadan. “Dika kamman la…hmm…”

“Maximo,” inanawa ti baket. “dimo iramraman ‘toy kabsatmo!” Sinango manen ni Ina Piling ni Jose.

“Kosi, barok?” inaprosan ti ina ti pingping ti barona. Iti panagrikna ni Jose, kas man la apros ti nadam-eg a pul-oy nga ikurway ti karayan iti bigbigat dagiti nakersang a dakulap ti inana. “Kaano ‘ya ‘gamin nga aglaingka, barok?”

“Nalaingak met ket, he-he,” timmakder ni Jose sa nagsaludo. “denggem ket nalaingak pay a kumanta: Alab ng puso, sa dibdib mo’y buhay.….”

“Ayna, barok, aya...” nagdung-aw ti ina. Rinakepna ti siket ti anakna sana inmudumod ti rupana iti barukong daytoy. Nababasa ti tulangan a rupa a nangtangad iti agkankanta nga anakna.

“Diosko, kaasiam koma ‘toy anakkon, a…” winagwagna.

“Dimo pay ‘ya ‘gamin nalipatan ti anniniwan ti napalabasmo, barok?”

Insardengna ti nagkanta sana impaturong ti ambuligan kadagiti kellaat a nagkulipagpag a bulbulong ti saba iti abay ti tawa. Bang, bang, bang! impukkawna.

“A, barok,” winagwag manen ni Ina Piling. “Kaanoka nga umimbag?”

Kasla awan nangngeg ni Jose. Naisaltek dagiti matana kadagiti binulong ti saba a patuloy a panpanirpiren ti dimmuklos a pul-oy. Iti panagkitana kadagiti bulbulong, kasla sangapangenda a kalaban nga agar-arudok nga umay mangtagbat kenkuana! Inlayatna manen ti ambuligan:

“Bang, bang, bang… naibalesko manen ni Santos! Ha, ha, ha…”

Pangngaldaw….. Marso 9, 1974

KASLA nagkaradap nga apuy ti damag: 61st Philippine Constabulary Battalion - maipatulod idiay Mindanao iti kabiitan a panawen!

“Agpayso, sir?” dinamag ni C1C Jose Pilaspilas ken ni Kapitan Lodi, ti battalion S-1. Nagsabatda iti ridaw ti mess hall. Maysa ni Jose a cadre dagiti baro a kameng ti 61st PC Bn a madama nga agtitraining iti Kampo Castaneda, Silang, Cavite. Agturposton dagiti trainee iti basic training inton umay a lawas.

“Top Secret!” insungbat ti nabisked a kapitan kenkuana.

“Kaano, sir, ti ammom a papantayo?” impilit a dinamag ni Jose. Kayatna a maamuan. Adda amakna. Damagna a traidor dagiti MNLF a rebelde idiay Mindanao. Adu kano dagiti mayaw-awid a bangkay dagiti soldado a naipatulod sadiay. Iddepen kano pay ti NPC ti silaw dagiti kalkalsada tapno awan makadlaw kadagiti kasla agpaparada a 6 x 6 nga Army truck a naglaon kadagiti bangkay dagiti soldado a natnatay idiay Mindanao!

“What you see, what you hear, leave it here, ‘demmet!” inkusilap ti kapitan kenkuana.

“Yes, sir!” sinaluduanna. Ngem umuk-ukuok latta ti danagna. Apay a nagpisPC ngamin? Ita, saanen a makaatras. Naitayagnan ti makanawan nga imana! Naawis ngamin a simrek a PC gapu iti Martial Law. Nalatak dagiti PC. Pagsasaoda iti “pula ini”.

Maamak dagiti umili kadagiti pula ini. Kasda la ari! Maaw-awaganda iti sumarsarangsang a sir! Immapal ni Jose. Nagsardeng a nagadal iti maysa a kolehio iti siudad ti Laoag. Nagself supporting a nagbasa gapu iti napalaus a rigat. Nagdianitor iti maysa a pagsinean iti siudad. Nagkedked idi ni inangna ngem impagusna.

Ngem nagpursigi ni amangna tapno makatulong kanon kadakuada aglalo iti pannakatarimaan ti agrakayan a pagtaenganda. Makitaltalonda ken Maxi ta awan gastuen ti adienna a sumrek iti kolehio. Simrek a PC ni Jose idiay Kampo Olivas, Pampanga.Nagbasic trainingda iti Kampo Castaneda.

Kalpasan ti tallo a bulan a trainingda, nagturposda sada nagakem a kas cadre dagiti narecruit a trainees a baro a kameng ti kabbangon a batalion: ti 61st PC Bn.

Naladaw a bigat, agar-arbis….. Marso 22, 1974

ADDADAN iti kabambantayan ti Tanay, Rizal. Saanen a cadre ni Jose. Agpapatasda aminen ta nalpasdan ti basic training. Madama ti trainingda ita iti Jungle Warfare and Mountain Operation Course (JUWMOC). Cadreda dagiti naistrikto nga Scout Rangers nga Army iti Kampo Capinpin.

Ammona a maysa dayta a panangisaganada kadakuada sakbay a maipatulodda idiay Mindanao. Natuok ti kasasaadda. Saan la a dagiti naiget nga annuroten dagiti cadre ti kalabanda no di ket kangrunaan ti nadawel a panawen (managtutudo) ken dagiti nakaal-alingget a bambanag nga ikut ti nasamek a bambantay.

Tallon ti natay a kaduada. Natnagda iti rangkis bayat ti panagkaradapda iti tali iti nagbaetan ti dua a makaaliaw a rangkis. Teknik a commando crossing ken rapelling. Ngem saan a nasdaaw ni Jose iti ipapatayda. Pasawda ngamin. Dida dumdumngeg kadagiti ballaag. Durukadokda. Maymaysa laeng ti kadutdotan ni Jose: ni laeng Constable Second Class Crisanto Pallatoc - taga Dagupan, Pangasinan. Natured a mangserrek ti uray ania a banag basta kalinteganna. A

gpadada iti kapanunotan. Ninayonan ni Jose ti annadna iti bagina. Kasta met nga ingubetna ti nagensayo. Daytoy laeng ti pamuspusanna tapno makalasat iti karit daytoy a training ken ti disso a papananda a lugar dagiti kris!

MAKABULANDAN iti kabambantayan ti Tanay. Nasamek a kabambantayan a mangtubtubay ken mangikitkitikit iti kaunggan ni Jose ti nadarisay a rikna ken pudno a kaipapanan ti kinasoldado a nabungon iti umno a doktrina a kas sagudayen ti linteg. Pimmiskel dagiti lasagna ken limmawa ti sirmatana iti paniriganna iti biag ken iti aglawlawna. Simrek idi a soldado gapu laeng ta kailiwna met ti maawagan iti pula ini wenno PC ito. Ngem ita, naadalnan a narasi dagidi a panggep! Makaariek a panunoten! Panagpasindayaw! A kas kadagiti dursok ken naparammag a PC a destino iti lugarda. Ab-abusuenda ti responsibilidadda! Nabartekdan iti akemda! Imbes a salaknibanda dagiti umili, isuda pay ti mangirurumen! Ket ita, napunasen dagidi a naalas nga arapaap. Nasukatanen iti nasin-aw ken nasiken a tarigagay! No nagbalin a sabidong dagiti umili dagiti PC, ipakitananto nga isu ket maysa a pagtaklinan. Agserbinto iti sibubulos ken sidadalus a nakem!

NAKATIBTIBKER ti takder ken pagna ni Jose a nagpa-entablado iti panagturposda iti JWMOC. Nakatartaraki iti aruatna a timmigre a lupot a tanda ti kinapudno ti rikna ken nakem ken tarigagayna a makapagserbi! Nagsam-iten ti arapaap a mangtaptapaya iti barukongna. Kakangayedan nga arapaap: ti mangsalaknib iti kalintegan dagiti umili ken ti pannakatagiben ti agnanayon a linak ken talna ti ing-ingungoten a daga!

Agpakadan ti init….. Mayo 3, 1974

MAKETTANGAN ni Jose iti pimmag-ong a barko ti Navy. Surplus manipud iti militar ti Estados Unidos. No apay met ngamin a di gumatang ti gobierno kadagiti kabbaro a gamigam a pangdepensa iti pagilian.

Ngem nupay nainayad ti barko, napintas man ti panangbisngayna iti danum. Kasla mail-ilgat a lasag a maungap ti danum. No dusagen a sabten ti dalluyon ti panga ti barko – malukot a kasla agsinan-petalo iti dakkel a sabong. Ken tagipintasenna man didiay agpakpakadan a lumabbasit nga init a kasla al-alun-onen ti umang-anges a baybay.

Nalabbasit a kasla ti rupa itay ni C2C Pallatoc. Nakidinnanogan ngamin ken ni C2C Bonzo. Naluksaw itay ni Santos (awag ni Jose ken C2C Pallatoc) ta nakitana ni C2C Bonzo a nakaaruat iti uniporme nga adda patchesna a Jungle Warfare.
Rinabsut kano ni Santos ti patchesna ta saan a maikari ni C2C Bonzo a mangisuot. Dina ngamin nalpas ti training idi ta simmuko. Tinulongan ni Jose ngem nadudogen. Nabaneg a lalaki ni C2C Bonzo.

Nasapa a sardam, kalleppas ti tudo….. Mayo 9, 1974

MAIKAPITON iti rabii. Sangsangpet da Jose a napan nagpatrulia. Napalalo ti ling-etna. Danag ken buteng ti mayat nga agari iti kaungganna. Uray ni Santos, kasta met. (Addada ita ken Santos iti bunkersda. Duada ti agkabunker.) Tallo ti natay a kaduada. Maysa ni C2C Bonzo! Dua laeng ti nayawidda a bangkay. Dida nakita ti bangkay ni C2C Bonzo. Segun ti kuna ti kasquadna, naisina idi timmaray a simpok iti nasungadda a kakaykaywan. Pinilaw dagiti kasquadna ta dida naisuro.

Idi napanda binirok, awan, laksid laeng iti adu a tedted ti dara iti nabasa a daga. Pati bangkayna, dida nabirokan. Missing in action!

Agsasanggala latta ti aweng dagiti kanalbuong iti adayo nga aglawlaw nga ikuykuyog ti agat-pulbora ken naapgad nga angin. Naunget dagiti rebelde a Muslim nga ipanguluan ni Komander Salipuddin iti Sirawai, Zamboanga del Norte a simmangladanda.

Idi sangakalman a simmang-atda dita. Innem a sigud ti natay ta napasabtanda kadagiti masinggan bayat ti panagbilogda a simmang-at. No awan koma dagidi kanion ti barko ti Navy, nalabit dida koma nakasang-at a sibibiag. Ngem uray no kasla aguyek dagiti kanion ti barko, linakana a tinatek dagiti abong iti igid ti baybay nga apon dagiti rebelde- timmarayda a nagsanud. Inakoparda ti disso a kas temporario a headquartres ti batalion. Napalawlawan ti headquarters kadagiti nauuneg a bunkers a kinalida a pagyananda nga agguardia.

Napalawlawan iti nagtutuon a pinuon dagiti niog ken sandbags a saripdada iti bala dagiti rumaut a kalaban wenno pabanto. Inatepanda iti nagsusukot met laeng a sandbags. Adda metten papagda iti uneg. Natubbog ti pilaw iti labes ti kaniogan a pingir ti perimeter a pagtakuanda iti inumen (ikkanda iti halazon tablet) ken pagdigosda. Agpatruliada iti aldaw-rabii.

IDI RABII, iti iraraut da Jose iti Bario Sandania, dina malipatan daydi ballaag ni Santos kenkuana: “Joeee, ‘ta likudammm!” Tallo ngamin dagidi Muslim a naibusan ngata iti bala. Nakaiggemda iti kris a kimmaradap iti likudan ni Jose. Nalabit a nakita ida ni Santos ta sumirsirip ti kabus a bulan iti baet dagiti napuskol a kaniogan.

Aginnassidegda pay ta agka-buddyda. Sakbay a nakagunay ni Jose, rinanipak idan ni Santos. Insalakan ni Santos ti biagna!

Ngem adda nayaw-awan a bala a nangdamgis iti pispis ni Jose. Kasla nawagwag ti utekna ket simleng ti nagkitaanna. Adu ti nagsayasay a dara. Pinarautanna iti pinigisna a kamisetana. Awan ngamin helmetda. Ti kipisda a velvet a black beret laeng ti abbong ti uloda. Katorseda a rimmaut.

Nakalasatda amin. Nai-spot promotionda. Constable First Class ti ranggon ni Santos. Kabo metten ni Jose.

Nairekomenda ni C2C Bonzo iti Posthumous Award ti Gold Cross! Makaawat pay dagiti nagannak kenkuana iti dakkel a gatad a kas benepisioda iti ipapatay ti bannuar nga anakda a nangisakripisio iti biagna iti pagilianna!

Da Jose? Military Commendation Medal laeng ti nagun-odda a medalia. Ket ti pay adatna, idi makitada ti kopia ti Order of Medal, nangatngato pay ti Military Merit Medal a naawat dagiti sumagmamano nga opisialda agraman ti sarhento a clerk a nangimakinilia idinto a dida met karaman iti ranget!

AWAN a pulos inanada no ar-arigen. Mano a lawasen a panay patruliada.

Kasla ita, sangsangpetda unay a naggapu iti maysa nga operasion, ibanagda manen ti Operation WaterLily! Mission: Marebbek ti outpost dagiti rebelde iti Singian – bassit a naseksek a lugar iti nagbaetan ti Siocon ken Siboco a maipagarup a sangsangladan dagiti armas ken abasto dagiti rebelde nga agay-ayuyang iti deppaar nga amianan ti dua a probinsia ti Zamboanga – Norte ken Sur!

Kuna ti pangnamnamaan nga impormasion, agsangapulo katao kano laeng a kabusor ti mangbanbantay iti bassit ngem aktibo a pantalan. Ti squad da Jose ti napili a nangipatungpal iti dayta a mision. Ni Sarhento Lopez, tiga Iloilo, ti squad leaderda. Ni Jose ti assistant. Ni met Santos ti radioman. Pitoda amin. Agrubuatda inton parbangon.

AGKARADAPEN ti lawag. Segun iti mapa, asidegdan iti destinasionda iti Singian. Naannadda a mangtaltalunton iti bassit ken naruot a desdes a kasla dalan ti pasagad idi kellaat a nakangngegda iti nagparatipit a paltik iti di unay adayo a daramuangan ti nasungadda a kaniogan. Timmaray a nagsanud ti nagpaputok. Maymaysana. Kinamatda. Idi nakastrek daytoy iti napuskol a kaniogan, pagamuan ta simmublat a pimmaratupot ti maysa a masinggan iti nagbaetan ti dua a niog iti sumang-at a desdes. Uray la mapirpirsay dagiti natatayag a karuotan iti agsumbangir nga abaga ti nailet a dalan.

“Take cover!” impukkaw ni Sarhento Lopez bulonna a nagdive iti napuskol a karuotan iti abaga ti desdes. Gapu ta adda ni Jose iti tengnga ti dana, intupakna lattan ti bagina iti yanna.

Ngem iti panagsuek da Sarhento Lopez ken dua pay a kaduada, nakangngeg ni Jose kadagiti riaw ken asug. Ti ammona, natirada iti bala. Nagaludaid ni Jose a napan nangkita ken ni Sarhento Lopez tapno arayatenna ngem nagsidduker pay idi nakitana ti sarhento: nalsok ti bagina iti natiradan a bisbislak iti uneg ti abut!

“Sgt. Lopezz!!” imkis ni Jose. Naubon ti tengnged, boksit ken ti kanawan a luppona! Aguy-uyaoy dagiti bagis ti agnguy-an a sarhento! Narabaw dagiti agsawaw nga asugna. Agar-aruyot ti dara iti ngiwatna. Agkuykuyegyeg a nangiyawat ti dakulapna ken Jose.

Ginuyod ni Jose nga insagpat ngem nagsatan a dagus. Nagburek ti dara ni Jose. Rumanipak dagiti agbinbinnales nga ig-igam. Nagkaradap ni Jose nga immallatiw a napan iti bangir nga abaga ti desdes - iti timmapuakan dagiti dua itay. Naubonda met iti uneg ti panglawaen nga abut! Natayda metten. Kasla simged ti utek ni Jose.

‘Ninayo aminnnn! Napalaus ti pungtotna. “Call headquarters, we need reinforcement.” imbilinna ken Santos a rumanipak met ti igamnna.

“Makilabantayoooo. Adayuanyo ti karuotannnn. Napno ti tadem ditaaaa. Ditay agsanud agingga a ditay mayawid ti bangkay dagiti kaduatayooooo!” inriawna nga imbilin kadagiti natda iti grupo.

“Lion 6… Kingfisher 3, we need reinforcement, ASAP,” naggunay met a sigud ni Santos. “tallon ti natay kadakami. Grid 34367326. I repeat, 34367326… Yes, 3 casualties… YES, NOW! HURRYYY!!!”

Masirib dagiti kalaban. Inapananda ida iti bassit nga igam. Itay kinamatda sada nabatogan ti naituding a killing zone – masingganen ti intirada. Abut gayam ti agsumbangir nga abaga ti desdes a napno iti pika ken dida met makita ta nagtubuanen dagiti natatayag a samsamon ken pan-aw.

Dagiti traidor! Narubruban ti pungtot ni Jose. Sangagasut ngata a metros ti kaadayo ti yan ti rumanipak a masinggan. Kinargaanna ti grenade launcherna, pinabantuanna ti yan ti nabileg nga igam.

Namindua. Nanabtuog a natuang ti dua a puon ti niog. Natamaanna. Nagsardeng dagiti putok. Ngem addaytan a sumungad ti innem a kalaban. Rumisrisak dagiti igamda nga AK-47 bayat ti yaasidegda.

Napigpigsa ti igam dagiti tulisan ngem dagiti daan ken agrareken nga armalait dagiti soldado. Nakabaredbed ti nalabbaga a panio kadagiti lampong nga ulo dagiti rebelde. Kunam lan dida matay. Immulo ti dara ni Jose. Rimkuas iti nagpaklebanna sa nagrukob a simmarakusok a sumabat.

“Saannn!” inriaw ni Santos. Rumanipak ti igamna a nangkober ken ni Jose. Simmarakusok met nga immasideg iti likudan ni Jose.

“Agpaklebka, Joeee…” Nagrukob ni Jose iti nalabsanna a likkaong.

Naibusen ti bala ti granade launcherna. Naguyas nga immatras.

Napanna pinuros ti nakabandoleer a bala ti launcher iti nabungon ti dara a bangkay ni Sgt Lopez. Tinengngelda dayta a puesto iti uneg ngata iti beinte minutos agingga a dimteng ti maysa a helicopter nga arayat. Inleppasda ti misionda.

Inyawidda dagiti bangkay.

Agmatuon….. Pebrero 26, 1975

NAKASUBLIDAN iti headquartersda iti Bongao, Tawi-Tawi. Tallon a bulanda ditoy baro nga area of operation ti batalionda. Napalalo ti bannog ken luksaw ni Jose. Dose ti nairisang a kaduada. Innemda laeng a nakalasat. Karaman ni Santos. Imbag ta damgis laeng manen ti sugat iti ngatuen ti lapayagna ti naalana. Ngem nakulog manen ti ulona. Adu ti nadlawna a nagsasala a kasla tuktukayyak iti utekna a no maminsan, kasla mangkiki iti panunotna! Nalabon bassit ti dara a nagsayasay ngem pinarautan laeng ni Kapitan Mediola a doktor ti batalionda kalpasan a pinulagidanna iti kimmigpalen nga ointment.

“Maospitalka koma, kabo, ngem adayo ‘diay Zamboanga City a yan ti ospital.” inrungiit ti butiog a kapitan a bulon ti panagaludoyna a nagturong iti sirok ti mess tent a makidama iti sarhento a cookda.

Traidorda a talaga, nalagip manen ni Jose ti napasamak: Nagsecurityda itay agsapa kadagiti nanarses ken dodoktor a Muslim a mapan koma ag-civic action iti isla ti Ungus Matata. Ngem itay sumangsangladda iti bassit a pantalan nga adayo iti kasla agtatapaw a kabalbalayan, bigla a simmabat kadakuada dagiti kasla agtudo a bala. Naguray gayam dagiti rebelde iti bassit a pantalan. Naglingedda kadagiti kaniogan ken kapungdulan ken kakaykayuan. Adu pay nadlaw ni Jose a rebelde iti tuktok dagiti niog. Nadlawna a makigiddanda nga agpaputok no pumaratupot iti baba. Ngem dida nakalisi iti natadem nga imutektek ni Jose. Kasla nagpuros iti niog ti namsaakanna kadagiti kalaban iti ngato. Ngem inggalutda ngata ti bagida ta dagiti laeng daradara a mabisbisak a bunga ti niog ti agregreg a tumulatid iti dumarat a daga. Saan a naan-ano dagiti mangngagas malaksid iti maysa panglukmegen a di nakadissaag a dagus iti bilog sakbay a nagarbis iti buli.

Ikarigatanda koma a yawid ti bangkay dagiti kaduada ngem imposible!

Kasla kuton dagiti kalabanda. No nagbayagda a naglibas, naungkolda koma amin! Nagastian naarinebneb ti de-makina a bilogda a naglibas iti kaadu dagiti lussokna a gapuanan ti buli. Kinarsanda bayat ti yaadayoda.

NAGPUNGTOT dagiti opisiales ti batalionda iti dayta a napasamak. Segun ti impormasion, nagpakni dagiti rebelde iti isla ti Tandubas a mother campda kano. Nagsaganada a dagus kalpasan nga inanamongan ti Commodore a komander ti Sulu Sea Frontier Command (SUSEFCOM) ti kiddaw ti batalionda a rumaut iti nasao nga isla. Nagkiddawda pay iti suporta ti Navy.

Kinasao ni Jose ni Santos nga agannad. Kasta met ti kinuna ni Santos kenkuana. Nagrinnakepda.

Pimminget ti panaggayyemda. Kadagiti nagkaadun nga operasion a nagkaduaanda, natay koman ti maysa kadakuada no awan ti maysa ken maysa. Nakarkaro pay ngem agkabsat ti kinadekketda a dua. Agkabuddyda iti daytoy a lugar ti riribuk.

Pagbabakalan dagiti agkakailian nga agsusungani iti prinsipio a kas pagsasao ni Jose!

ALAS tres iti parbangon, oras a panagrubuatda a rumaut iti isla ti Tandubas. Naulimek ti aglawlaw laksid iti parusapis dagiti babassit a dalluyon ken ti dumukla-duklap a naapgad a pul-oy. Nagkaluganda ken ni Santos. Adda dua a kaduada iti bilog a taga Combat Support. Da Kabo Carbonnel ken C2C Primoneda.

Adda inluganda nga 81mm mortar ken balbala.

Kasla lumned ti maymaysa ti katigna a bilog a pump boat iti kadagsen ti base plate ti mortar.

“Nabakedka ngamin unay, kabo, He, he…” inyangaw ni Jose.

BUMANARBAREN ti lawag. Umar-arubayandan iti targetda nga isla. Nagsasaruno dagiti kasla agparada a bilbilog.

Naipakaammo iti radio ni Kabo Carbonnel nga addan ti barko ti Navy iti amiananen ti isla. Agur-urayda kano laengen iti bilin no rugiandan a pabantuan ti lugar tapno makasanglad a dagus dagiti rumaut. Iniddepda ti makina dagiti bilog idi nakaasidegdan iti ngiwat ti nagsinan letra-C nga isla. Ginaudanda laengen tapno di makadlaw dagiti rebelde a nalabit adda iti igid nga agsisiim.

Segun ti naipakaammo pay iti radio, nakasagana metten dagiti babassit a bilog ti Navy iti aglawlaw ti isla nga agtambang kadagiti kabusor nga agpanggep nga aglibas.

Umal-alikuteg dagiti dalluyon. Pagamuan, dua a bansada ti nagbusi iti igid. Makasisirap dagiti risak dagiti nabileg nga igam a kasla mangpigispigis iti sipnget sadiay.

Nagdayamudom ni Kabo Carbonnel a bulon ti panangiplastarna iti mortar. Idi naiplastarna, dina payen pinulingling ti mekanismo daytoy a mangted iti numero ti deflection ken quadrant (turongen ti bala) sana tininnagan daytoy iti bala.

Nagatras ti bangka gapu iti kidag ti mortar a nangipugso iti nagsaruno a kasla gurong a buli.

Ngem di natamaan ti kayatna a turongen ti bala. Kasano ngamin ket natiweng ti bilog a nakaimuntaran ti mortar?

Tininnagan manen ni Carbonnel iti bala ti mortar sa nagrukob. Manen ken manen.

Naguddo-uddog ti bangka. Pagamuan, rimmanipak a natukkol ti katig.

Kasla impiernon ti isla. Nakipagkanion metten ti barko ti Navy ta dadakkelen dagiti bumtak a kanalbuong a mangsilsilaw iti aplaya.

Kasla magusgusod ti barukong ni Jose a makakita kadagiti gil-ayab dagiti bettak iti sang-at!

Pagamuan, maarinebneben ti bilogda. Nabisak ti datar iti pigsa ti kidag ti mortar. Ngem asidegdan iti igid gapu iti dalluyon a mangin-iniin iti luganda.

Kinalbit ni Jose ni Santos. “Surotennak.” kinunana.

Nadagsen dagiti nakabandoleer a bala a naiputipot iti bagida ngem inkarigatanda ti nagkuy-ad a nagpaigid. Dumuklo-duklos ti angin ngem dida inkankano ti kammet ti lamiis.

Kimpetda iti naisina a katig a kawayan ti lumlumneden a bangka. Sumayengseng dagiti umap-apuy a bala iti lulonanda. Idi makaigidda, naglingedda kadagiti agrungrungarong a ramramut ti kaykayo a karkarab-asen dagiti babassit nga allon. Nakauper ti kagudua ti bagida iti danum.

Nagpaliiwda.

AGBUKAREN ti lawag. Nagtalinaed a nakarukob da Jose ken Santos iti igid. Agkarabettak dagiti nagduduma ti kalibrena a bulbuli iti sang-at ken amin a suli. Kasla impiernon ti aglawlaw. Maur-uramen dagiti balbalay iti di unay adayo a kanigidda. Agat-pulbora ken nalangsi ken agat-tinuno ti agadiwaran nga angot.

Adu dagiti nagtataray a kalaban (agsasaoda iti Muslim) iti asideg ti nagrukoban da Jose. Nalawag a maanninawanda ti langa dagiti maarakattot a kabusor. Ngem dida makalasat kadagiti igamda ken Santos.

NALAWAGEN.

Nagpigerger pay ni Jose iti naimatanganna: agkaiwarang dagiti bangkay iti umas-asuk nga aglawlaw – ubbing: lallaki, babbai; nataengan: babbaket, lallakay; taraken: pusa, aso…..

Napigispigis dagiti bagida!

Saan! Nagpaiduma ti rimsua a dina-maipalawag-a-rikna a nangbalkot iti kinataona iti dayta a darikmat.

Saanmi nga aramid dagitoy! Saan a maaramid ti soldado dagitoy kadagiti umili! Saannn… Nailagada laeng kadagiti parsua a bumusbusor iti turay iti di mayannatup nga oras ken lugar!

Kasla timmayok ti kinasimbeng ti rikna ken panunot ni Jose. Nagmulir ti utekna ket agpilit manen a rumkuas dagiti kasla tuktukayyak a ladawan. Anian! Anian a buya… anian a kinaranggas!

Gimmilap iti mugingna dagiti ladawan da Sarhento Lopez, C2C Pedrajas ken C2C Boromeo kadagiti abut idiay Singian. Anian! Napamuttaleng.

“Dumaruptan,” diningkal ni Santos. “kueemon?”

Kinagat ni Jose ti sangina. Naipigket ti imatangna kadagiti maur-uram a balbalay iti igid ti baybay ken iti sang-at. Narban ti bassit a mosque ken umas-asuk, ngem napanayag pay laeng ti nadawis a torrena nupay nagirayen. Adu met ti naiwalangen a padada a soldado. Agtatapaw dagiti dadduma. Anian!

Kasla mail-ilgaten ti panunot ni Jose. Immuna a nagkaradap ni Santos. Kinamangna ti napuskol a sinabaan iti igid ti dana a sumang-at iti mosque.

Adu dagiti putok nga aggapu iti dayta a deppaar. Uni dagiti AK-47 nga armas dagiti kalaban. Rumanipak dagiti ikkis ti masinggan ken granada nga aggapu sadiay. Uray la nagkintayeg ni Jose idi makaradapanna ti maysa a babai a nadigos iti dara – naray-ab ti bukotna!

Iti saan unay adayo nga uluanan ti bangkay, iti puon ti natulid a niog, addayta ti labus a nakalubsak nga ubing a lalaki nga agtawen ngata iti kumurang a dua! Agrungrungiit a mangmulmulmol iti kasla tammudo a kapsula. Awan sugatna!

Inasut ni Jose ti lumnek-lumtaw a kapsula iti ngiwat ti ubing. Sa dagusna a ginutta a pinagidda sana pinakleban tapno di madangran kadagiti agsasallupang manen a buli.

Dimo pay la pis-iten ‘ta sinal-it nga ubing ket rebeldento manen ‘ton dumakkel! Indurog ti gumarikgik a timek iti isipna.

Saan! Awan pakainaiganna iti daytoy a riribuk! Pinilitna a pinasimbeng ti isipna.

Inkaradapna ti ubing iti abay ti nakitana a napakleb a bilog.

Inkarigatanna nga intag-ay ti ngarab ti bilog sana inan-anat nga inserrek ti ubing iti sirok. Kimmutkot iti dumarat a daga a serkan ti angin.

Sakbay a pinanawanna, nanguros: “Kaasiam, Apo…”

Binirokna ni Santos. Awan. Nagkaradap a nagturong iti napuskol a sinabaan a nagturonganna itay. Nagpalagapag dagiti bulong ti saba iti iduduklos ti kasla umakop nga angin.

Iti nagbaetan ti natukkotukkol ken aguy-uyaoy a palatang dagiti saba, adda naipasir ni Jose a gimmilap a banag a naitag-ay.

Sa nakangngeg iti puted ken apagapaman nga asug a sinaruno ti umad-adayo a danapeg. Naguyas ni Jose nga immuneg iti kasabaan – iti naggapuan ti asug.

Nagarigengen ti riknana iti bigla a pannakakitana iti nasungadanna: “Saannn!”

Inasitganna ni Santos. “Santosss!” Inarakupna ti gayyemna. Saanen nga umang-anges! Dakkel dagiti mulagatna. Nagnganga ti ulona! Dalan ti tadem! Lumoglugsot ti utekna iti napisi a mugingna!

“Santossss!!!” Aggaapan dagiti tuktukayyak iti isipna.

“’Lungatyo ketdi aminnnnnn!!!! ‘Ninayooooo!!!” Rimkuas a timmakder. Inawtomatikna dagiti pumalakapak a kasabaan. A

gballan ti ranipak ti igamna. Simmarakusok.

“Ha, ha, ha…” Tinurongna ti dana nga umuli iti mosque. Ibalesna ni Santos!

“’Ninayo aminnnnnn!” Tinarayna ti sumang-at a dana ngem adda nanalpaak a natangken a banag a nagdisso iti gurongna idi labsanna ti napirsay a puon ti niog. Nadaleb a kasla lambaan.

Adda nangrabaw kekuana. Ni Kabo Carbonnel! Ngem dinan malasin ti padana a kabo a nakalugananna iti bilog.

Gumarutka, ingarikgik nga indurog ti utekna. Naggulagol. Naggabboda ken ni Carbonnel. Ngem napigpigsa ti gammat ti mortar man!

“’Ninammm… ibbatannakkkkk… Ha, ha, ha, ha….”

Apagsipnget….. Marso 1, 1975

MADAMA ti kanta ni Jose: “Alab ng puso, sa dibdib mo’y buhay. Lup..” Nagsardeng ta adda simrek iti kuartona. Naulod a nayuneg ti duffle bagna.

“Thank you, Lucifer, ha, ha, ha…”

Ilunlunodna daytoy kunana a sabali nga impierno a yanna ita! Kanayon nga ibagada kenkuana a pasiente iti Filipinas Medical Center.

“Ospital? Ngem apay nga adda rehas ti kuartok? Aniaak, balla? Ha, ha, ha…” ipagpaggaakna. Ngem naikeddengnan ti aglibas. Inton makipila a mapan mangan, tumalakiasto a makidupudop. Uray ta babai met ti kanayon a mangbaybayabay kenkuana.

“Ngem daddadakkel dagiti piskelna ngem siak. Ha, ha, ha…”

Bay-annan da amangna. Imbilinda kano nga umayda bisitaen ngem dinan urayen ida. Sinaluduanna ti immay nangted iti duffle bagna sana kinantaan:

“Sa dagat at bundok sa simoy at sa langit mong bughaw…” Naggarakgak ti piskelan a babai sa nakipagkanta met. Nagduetodan.

Kaltaang ti rabii….. Marso 6, 1975

NAKIGTOT ni Ama Milio iti sangpet ni Jose iti nasulinek a lugarda a Sagpatan. Naangdod ti timmigre a uniporme ti barona. Dinamagda no kasano a nakaawid.

Imbagana nga adu a trak ti pinagsisinnublatna a nagluganan. Sana innayon: “Saanak a nagplete ta PCak kano, kabutengdak ngata a singiren, ha, ha, ha…. ken pangalak koma ket ‘wammet pitakak? Ha, ha, ha….”

Rinakep ti mailiw unay nga inana: “Puonayen, barok, ‘nia ti kinkinuamon?”

Dinanog met ni Ama Milio ti inanayen nga adigi ti balay. Kunada nga isublida iti ospital ngem nagmadi ni Jose.

Pilitenda ngem dida mapilit. “Dakayon, a, ti mapan agpaagas no dakayo ti masakit. Ha, ha, ha…” Sana kinantaan ida: “May dilag ang tula at awit sa paglayang minamahal…”

Agkaradapen ti sipnget..… Marso 23, 1975

NAIYURIT ti di malansad a semsem iti langa ni Ama Milio iti isusungadna a naggapu idiay Manila - iti ospital a naglibasan ti barona. Awan kano ti makasango nga umay mangala ken Jose tapno maisubli iti ospital. Kunada kano a no nabalinanna ti naglibas, kabaelanna kano met ti agsubli. No di kano agsubli a dagus, purosendan ti naganna iti listaanda.

“Adda kadi ngamin aglibas nga agsubli? Ha, ha, ha…..” impaggaak ni Jose. Dida kano pay pulos inasikaso a nasayaat wenno binagaan la koma no ania a kita dagiti pappapeles ti kasapulanna nga ummongen idi napan dimmaw-as iti opisina ti Pension and Gratuity/Benefits Management Office iti Kampo Aguinaldo.

Nagsubli manen ni Ama Milio iti Kampo Aguinaldo kalpasan iti makabulan. Ngem dandani dida kano manen inasikaso. Napalalo a bartekna a nangikamang ken Ina Piling ti nagudilanna: “Naim-imbag pay koma kano, baket, no napigpigis ‘ta barom idiay Mindanao tapno mangtedda iti benepisio!”

Limmasag ti luksaw ti lakay ket inridisna nga inlunod ti sistema ti turay!

Inay-ayo ni Jose ti amana babaen iti kanta: “Lupang hinirang, duyan ka ng magiting… Sa manlulupig di ka pasisi…”

Ngem kinamat ti makapungtoten a lakay ti barona.

URAY napukaw ni Jose ti limbong ti isipna, sumken dagiti kanito a makarikna iti saem.

No awaganda iti balla, ti yik-ikkis ti kaungganna ti siaalumamay nga isungbatna: “Saanak a balla no di ket bannuar. Dakami ken ni Santos, ti kabuddyk a taga Pangasinan, bannuarkami a dua!”

Sana pasarunuan no kua ti nailian a kanta: “Aming ligaya na pag may mang-aapi….. Ang mamatay ng dahil sa iyo!” Ngem ad-adda a laisenda.

Naladaw a malem….. Hunio 12, 1977

AGPAKPAKADAN ti init. Agmaymaysa ni Jose iti balayda. Awan pay da amang ken inangna. Napanda pinabayo ti nautangda nga irik iti kabangibang a barangay. Mais ngaminen ti impaunegda iti napalabas a dua nga aldaw.

Immallatiw ni kabagisna a Maxi iti balayda. Nagsabatda nga agkabsat iti agdan. Mapan koma agdigos ni Jose iti karayan ta dagaangen. Napasidduker ta adda iggem ti kakaenna a sumilap nga atiddog a buneng. Ken adda pay nakaparaut a nadungrit a kamiseta iti ulona. Iti panagkita ni Jose ken ni Maxi, kasla Muslim a nakaiggem iti kris!

Inatrasanna ni Maxi. Nagpakni iti rimmuong dagiti pinuon ti saba iti ngarab ti teppang. Ngem inasitgan latta ni Maxi sana kinasao. Di inkankano ni Jose. Binuyana ketdi ti mabalbalisongsong a tapok-darat nga ay-ayamen ti bassit nga alipugpog iti kapanagan.

Umas-asideg ti alipugpog iti yanda.

Inulit manen ni Maxi ti ibagana: “Kosi, tulongannak a mangtarimaan ‘diay alad ti abongko a sinari ti letsena a gimmarut a baboy.” Nagsiudot ni Jose. Ta apay koma a tulonganna ket pulos a dina pay padap-awen uray la koma iti arubayan ti abongna? Sa kankanayonna pay a saktan ken laisen? Ditana!

“Di koma ti baboy a nangsari ti aladmo ti ‘yabam a magtulong kenka? He, he, he. .” inkatawa ni Jose.

Kellaat a linipak ni Maxi ti teltel ti kabagisna sana inlayat ti buneng nga iggemna! Nagaligagaw ni Jose a nangmatmat iti maitagtag-ay a tadem!

Naigiddato a dimmupag ti bassit nga alipugpog a nangakop kadagiti tapok iti arubayan a namagpalagapag kadagiti bulbulong iti sinabaan. Kalaban! Dayta ti dagus a nagari iti isip ni Jose. Pimmigsa ti karasakas dagiti bulong ti saba iti malikudanna. Tinangadna manen ti naitag-ay a tadem.

Nagkullayaw!T-Tagbatennakon ti….. “Rebeldeee!!!” kellaat a nairiawna a bulon ti bigla nga igigil-ayab ti pispisna ket imbulosna ti gemgemna iti panga ni Maxi. Naparusisi daytoy. Naibbatanna ti bunengna!

“N-No kasta, ammom ti…” naingariet ni Maxi ket simged dagiti matana.

Daras a bimmangon. Timmaray ni Jose. Kimmamat ni Maxi. Ngem nasikkarud ni Jose ti nagrungarong a ramut ti algarruba iti paraangan. Nadaleb. Naitupa ti pispisna iti bakrang ti alsong! Nagtiritir a nangapput iti pispisna. Nasugat. Nagsayasay ti dara. Nasakit ngem nakarikna iti naidumduma a lawag a kasla nangbalkot iti isipna!

Addaytan ni Maxi.

Sinakayanna ni Jose sana impandag dagiti tumengna kadagiti gumulagol a takiag tapno mairidis iti daga. Naggulagol ni Jose. “Max, ibbatannak!” Naggulagol manen.

“Ibbatannak, kabagis, ta…” Iti panaggulagolna, dina naigagara a naitumeng ti bukot ti agpagungganen a kakaenna. Nasaktan ket nagpaiduma a pungtot ti naimarka iti gangannaeten a tignay ni Maxi. Idi pinalusposanna dagiti ima ti manongna, insublatna a ginammatan ti al-o iti uluanan daytoy.

“Saan, kabagis, saannn…” Nasarapa ni Jose ti al-o ngem nadagsen latta iti pannakaigusodna iti mugingna! Nagtayyek ti lubong iti panagkitana. Diosko! Inapputna ti kasla nabtak a mugingna.

Agdardara!

Kasla mapigpigisen dagiti nginabras ti ulona. Nakarikna iti naapgad a banag a nagayus iti kasla nagrikki a diding ti mugingna a nangruruka a namimpinsan ti simbengna!

Dioskooo! Dinan madaeran ti saem. Nagpigerger dagiti lasagna.

I-Inan-anonakon, k-kabagis?

Rinuk-atan ni Maxi. Gumilgil-ayab dagiti matana a nangbuya iti agtirtiritir a kabsatna sa timmallikud ket nagal-aludoy nga immadayo – agingga a limnek iti salogan ti teppang.

Dioskooo! Inkarigatan ni Jose ti nagkaradap. Nabuslon latta ti panagsayasay ti dara iti mugingna a kasla mangep-ep-ep iti waw ti daga.

Kimmarkarab-as kadagiti nagbakko nga adigi ti kalapaw ta nakapuy payen ti panagkitana. Naguyas a sumagpat iti agdan. D-Dioskooo! A-apayen?

Inkagumaanna ti kimyapet kadagiti pangal.

A-A-Apayenn? A-Atibayennak k-koma, A-Apooo…

Ngem maakasen ti pigsana: kellaat a naalus-os iti agdan… nagpatangkenanna nga inarakup ti daga! @ @ @

Sunday, November 07, 2004

SARITA ILUKO...

TI KIMAT, TI BANTAY KEN DAGITI TUROD A NAGDAS-ALAN TI SANGAPANGEN A LUNOD

unedited version



NAPAANGES iti nauneg a binuyogan ti panagtinnupa dagiti sangina. ‘Nia met ti kastoy a kapay-anen! No sinno ti naulimek, isu met ti… Nagrisak manen ti apuy iti barukongna. Insardengna ti panagdublana iti tabako. Inalikumkomna dagiti kasla tammudo a dinubla a nayurnos iti ginisla a kawayan a datar.

Pinungot dagiti bimmaliti a ramayna ti suli ti duog a lakasa a nagdublaanna sa nagdayamudom a timmakder.

Iti ruar, saggaysan dagiti tarakitik iti pilaw a pagdissouran dagiti aruyot ti taraudi a tudo a yar-ared-ed ti sagumaymay ti pan-aw nga atep. Iti panangalingagna, kasla apagdingkal laengen a lata ti aweng dagiti gurruod manipud iti adayo a ginget ti Kordillera.

Bimmaawen ti saplit ti nakaparsuaan ngem bumarbara pay laeng ti beggang iti barukongna ta nalagipna manen ti nakapay-an ni Emmanuel a kakaisuna a putotna.

Impaduyasyasna nga inlukat ti nakabitin a naipit a nipa a rikep ti tawa. Limmawagen ti tangatang. Uray krimmistal dagiti agarubos a tedted iti sagumaymay a dildilpatan ti raya ti agpakadan nga init, kasla tanso ti pagkitkitaanna kadagita ita! Mabalin pay la ti mapan agarado.

Timmalawen dagiti kimat, nayesngawna. Simmang-at daras itay nagsasaruno dagiti makatitileng ken makadayyeg a gurruod a pinarnuay dagiti kasla nagtagisima a kimat. ‘Ttuloyko la ‘ton bigaten… di mapakpakadaan ti peggad… lalo’dtoy kabambantayan!

Tallikudanna koman ti tawa idi naisalat dagiti matana iti dua a banag nga agkuti-kuti manipud iti adayo a lipit iti nasamek a turod: iti desdes a kumamang iti Karayan Arag ken sumang-at iti giwang ti Kordillera a sumalpot kadagiti ili ti Cagayan a kas iti Pamplona, Claveria ken Sta. Praxedes. Nagpanunot. Manmano a mausar dayta a desdes. No laeng mapanda aganup. Awan makasapar iti panaganup ita ta panagtalon. Tiempo ti bayakabak ket kamatenda dagiti pilaw kadagiti sinilong sakbay a malned.

Sinno ngata dagidiay? nayesngawna. Nagparikna a dina ida kapurokan. Adda la ketdi nasisita a gagarada! Imbakalna manen ti imatangna iti nakakitaanna kadagiti agkutikuti a dua a banag iti nagbaetan ti nasamek a turod ken karunoan a bangkirig a tanap. Ngem awandan a makitana. Nalabit, simmalogdan iti teppang wenno kumalkalipkipdan iti nagalis a desdes a naibarikes iti nasamek a bakbakras.

Ngem sinnoda koma? Nakunana manen. Bimmabada la ketdi manipud iti Kordillera! Awan ti ammona a kabaranggayanna a nagpabantay. Nakitana amin dagiti lallaki a kapurokanna iti taltalon sakbay a nalukag dagitay gurruod. Ken makitana koma dagiti kapurokanna a sumang-at iti desdes. Naipatakder ti kalapawna iti daramuangan dayta a dana nga agpakarayan ken agpabantay.

Linikudanna ti tawa. Nagrukob a nangpidut iti bangkito a nagtugawanna itay a nagdubla sa nagderetso iti sakaanan ti agbilawbilaw ti apuyna a dalikan. Imparakupokna dagiti dinubla iti nagtimbukel a lata a nakasab-it iti kasuoran. Linukatanna ti kelleb ti nauring a tayab ket nagalikuno ti makasalibukag nga ayamuom ti nakirog a bagas a kape. Limmikig a nangsango iti bangkera. Pidutenna koman ti tasa a nakapakleb iti pinggan a kalub ti malabi idi mataliawna ti pusana a mangkurkurimay kadagiti dina pay naipakni a binulong ti tabakona iti duag. Nawagwag ti datar iti daras a panagpaduagna. “Muninggg… shooo…” nalag-an ti bugtakna iti ayup a kakaisuna a kabbalayna. Saan a timmaray ti pusa no di ket simmabat iti apona sana dinilpatan ti gurong daytoy.
Inurnosna ti apin ken ti tabako sana imparabaw iti naukrad a sako. Sakbay a linukotna ti sako, timmakder a nagturong iti tawa. Intayana ti dakulapna kadagiti tedted iti sagumaymay sana sinublian a winarsian dagiti binulong ti tabako. Simrek iti sagumbi sana inselsel ti nalukot a sako iti nagbaetan ti tinidtid a kawayan a diding ken ti kubbo a madre de cacao nga adigi iti likudan ti rikep.

Nagsubli manen iti tawa. Agpayso ti pattana itay – duada. Nalawag a mariparna itan dagitoy a nainayad a kumalkalipkip ken agusok-usok kadagiti nagrukob a sangsanga ken lanlanut a kasla mangsarsaruag ti nagalis a desdes. Pasaray makitana ti immun-una a maikaglis sa matulid. Ngem tulongan ti naud-udi a bumangon. Nakalabig ti naud-udi idinto a ti panagkitana iti immun-una, awanan daytoy iti ania man a saripda iti tudo. Iti panangbuybuyana kadagiti dua nga umas-asideg, ammona a kabisado ti nakalabig daytoy a lugar. Sinnoda ngata?
Nagbuelta. Ginaw-atna ti naibaina a talunasanna a nakabitin iti likud ti naipit a nipa a rikep iti kadaklan a ridaw sana imbarikes. Nagranitrit ti putek nga agdan idi bimmaba. Dinagasna a ginaw-at ti tabungawna a naisab-it iti nagrungarong a bittaog a patapaya. Inigpilanna ti tabungawna sa nagtarus iti sirok ti narukbos a puon ti kaimito. Impigadna dagiti labus a dapanna a napelpelan iti lumabbasit ken nakilnet a pitak iti ramut. Kalpasanna, kimmaut iti dinubla iti lingka ti tabungawna sana inilut. Kinagatna ti nasagursor a murdong ti pinadis sana impugso. Inammalannna manen. Rimmapit iti dua a palito sa nangiras. Inapput ti nagsabat a nagbakku a dua a dakulapna ti sumaretset nga apuy. Lumnek-bumsog dagiti pingpingna a nangsusop iti nakusep a pinadis ket uray la agkubbo ti apuy a nangpabeggang iti murdong ti napilpil a tabako. Pinug-awanna dagiti palito idi dilpatan ti apuy dagiti ramayna. Insublatna a sinul-oy ti pinadisna iti napaut. Nangipug-aw ket uray la a nagsala ti asuk a nangsuob kadagiti naupran a bulbulong iti ngatuenna.

Kinitana manen dagiti paspasungadenna. Ngem dina ida mawanawanan. Ammona a limnekdan iti salogan iti maudin a turod. Inton makasang-atda, asidegdanton iti yanna.

Nagturong iti kamarin a yan ti agngatngatingat a nakapaldag a nuangna. Simmirok iti kamarin sana inulod ti kuribot a napno iti ruot iti nagbaetan ti ubong ti baboy ken ti putek nga adigi. Natukay dagiti nabubun-as nga uppat a burias a nairidep iti bara ti nasubsub a suli a paset ti ubong. Nagarianggada. Nakidanggay ti nalukag met a takong. Nagganukgok a timmakder. Mabisinda manen. Binukbukanna iti ruot ti nuangna. Insublatna a kinurwayan dagiti baboyna iti naata a balangeg. Inarusibsib a pinaggiinnagawan dagiti burias dagiti rangaw. Napaisem. Tallo pay a bulan, dadakkeldanton. Rapitennanto nga ilako ti tallo. Ngem bigla a nagpukaw ti isemna ta nadingkal manen ti saem a bimmalay iti kaungganna. Ngem masapulko itan ti dakkel a gatad! Nairidisna iti unegna. Kaanonto ngata ‘gamin a makaruar ‘diay ubing? Nalagipna manen ni Emmanuel. No kasapulan, ilakona amin a sanikuada tapno pangpiensana iti barona. Ngem awan kano piensa-piensa iti kasta a pakabasolan!

Gapgapuna manen idiay Manila itay napalabas a lawas. Kanayon a bisitaenna ni Emmanuel a nakapupok idiay Bicutan, Taguig, Metro Manila. Tallon a bulanna idiay a nakaistockades. Nakiraman kadagiti padana nga estudiante a nagdemonstrasion laban iti turay ket inupal a tiniliw ida dagiti polis ken soldado. Natay dagidi dadduma a kaduada ta nagaramat dagiti pannakabagi ti linteg kadagiti igamda. Kadagidi natiliw, naparigat ken naipupokda nga awan iti umno nga imbestigasion. Ket ti laeng pangulo kano ti makaiburay iti pammakawan kadakuada tapno makawayawayada! Nakapupokda iti basol a yaalsa laban iti turay!

‘Nia metten!

Kimmuttongen ni Emmanuelna a kas kadaytoy kulay-ong a nuangna. Ngem awan panagbabawi ti barona iti nakairamananna a panangatakar iti sistema ti gobierno. No makaruardanto, ituloy wenno nabilbilegto kano ti buangayenda a tignay a mangirupir iti kalintegan ti kaaduan agingga a maipangagda! Ngipen kontra ngipen, dikamto mamingga agingga a di maatur ti balangkantis a sistema ti turay! Adda kadakami ti tulbek ti masakbayan! Kasla gumgumluong pay laeng iti lapayagna dayta nga inkari ti barona idi nagpakada iti naudi a panangbisitana.

Natangken ti ulona nga ubing, naingayemngemna, sapay no di nasaririt! Ipapilitna ngamin idi nga idiay Baguio wenno Laoag laengen ti pangituloyanna iti adalna ngem impagus ti anakna nga idiay Manila. Nalaslasag kano ti maadal sadiay. Pinadasna ti napan nageksamen idiay UP ket nairuarna. Nangato ti arapaapna a kinaabogado. Ket iti UP ti nangirugianna iti dayta nga arapaap. Ngem adda pay laeng iti maikadua a tawen iti dayta a pagadalan, kastoy metten a nakapupok! Anian!
No koma sibibiag pay daydi Piling nga asawana, isu koma ti kanayon a mapan mangbisita iti baroda. Wenno uppokanna koman idiay Manila ta kaasi. Ngem sumurok a dua a tawenen a pimmusay. Nakimat idi nga agseksekka iti bunubon nga iraepda. Madama ti panagmurmuriskida ken Emmanuel iti di unay adayo idi napasamak dayta. No koma pinatina daydi kiddaw ni Piling, adayo koma a pimmusay a nasapa. Piman…
“Agsublitayo ngaminen ‘diay kabisera, ‘Ling…” nalagipna daydi kiddaw ti asawana kalpasan a nagturpos ni Emmanuel iti sekundaria. “Adda met talon a naipatawid kaniak ‘diay Appa. Imbes a sabali ti mangsuksukil, datayo laengen. Ipatalonmon dagiti dagatayo ditoy.”

Ngem saan a kas karina a panawanna daytoy a disso. Daydi amana ti maysa kadagiti immuna a nagdappat ditoy Arag. Ditoy metten a dimmakkel. Apagsiamna idi immakarda ditoy. Nalangto pay la iti isipna ti dati a langa daytoy a disso. Nasulinek a katurturodan ngem paset met laeng ti ili ti Lunawan. Iti babaet dagiti nasamek a turod, naaplagan idi kadagiti tanap a pagarian dagiti samon, ledda, pan-aw, runo, alnus ken ania ditan a ruot-bantay. Ginaikan ken binukualda dagiti bato kadagiti patpatag ket itan, baknangen a pagtatalonan laksid pay iti kabambantayan ti Kordillera nga apon dagiti aanupen nga ayup. Sa ti pay nabaknang iti lames a Karayan Arag iti puon ti kadaklan a bantay. Nupay putputong dagiti balbalay a nayap-apiring kadagiti turod, nakidser ti kappia ken panagkaykaysada a pumurok.

Nalaus pay no dadduma ti panagbabawina no apay a dina pinatgan idi ti kiddaw daydi Pilingna ta napukawda ti dandani walo nga ektaria a tatalonen a tinawidna idiay Barangay Appa. Idi mangilakoda koma iti dagada idiay a pagadal ni Emmanuel iti kolehio, naukaganda metten a sabalin ti agtagikua a kas nailanad iti titulo dagiti dagdagada a naidulin iti balay ti ili. Nagan metten ti madidios a tao iti kabisera dagiti papeles ti dagdaga! Nagburek ti luksawda ket inkarida, aglalo ken Piling, a tuntunenda dagita a sanikua ngem bimmallaet idi ni Emmanuel kadakuada:

“Nanang, bay-anyon. Turodtayo laeng kontra iti Kordillera! Total, adda met makuna a kukuatayo ditoy Arag… Dumtengto ti gundaway nga agsubli dagita a napukawtayo.” napasnek idi ni Emmanuel. “Ngem kabayatanna, ditay koma talawan daytoy a disso. Ditoy a nagsatan ken naidulin da lelong ken lelang; ditoy a dimmakkel ken nagramut ni tatang; ditoykayo a nangrugi ken tatang; ditoyak a nainaw ken timmaud… ket panggepko nga iburay ti ania man nga itden ti masakbayak iti daytoy met la a disso!”

Napaisem iti dayta a nalagipna. Nasantak ti panirigan ti barona iti biag. Naraniag ti sirmatana saan laeng nga iti bukodna a masakbayan no di ket pay ti pagimbagan ti aglawlawna. Napintas a talaga ti panggep ti ubing! Inraem ti unegna. Sinul-oyna ti tabakona ngem naiddepen ti beggang daytoy. Pinitikna ti bimmalay a dapo sana ingaw-at nga insaluket ti rungrong iti malmalsoken a tinidtid a bulo a diding ti kamarin. Ngem ania pay ita? Nagsanaltek. Nakapupok metten? ‘Puonay metten ti kastoy a kapay-an…

Nagsubli iti puon ti kaimito. Asidegen dagiti dua a mangtaltalunton ti dana iti raked ti rimmuong dagiti nagtagilawi a kawayan. Kasla malasinnan ti nakalabig. Nakapungo ti ima ti sarsarunuenna. ‘Nia’t basolna? Nagubbog ti maysa a saludsod iti nakemna. Ngem saan ketdi a nasdaaw. Kasta ti aramidna wenno dagiti Barangay Tanodna no adda itulnogda a nakabasol iti purokda iti kabisera. Idi agsingkuenta metros ti kaadayoda iti nagtakderanna, impukkaw ti nakalabig nga impasabat:

“K-Kapitan Dumawal, sika kadi dayta?”

Ita, malasinnan no sinno daytoy. “T-Tanas?” nagtalimudok ti imatangna iti umas-asideg nga inawaganna iti Tanas. Dandani di makita ti akinngato a bibigna iti puskol ti nabaybay-an nga imingna. Nakakipis daytoy iti naangdod a namarkaan iti Crispa. Nakabado iti atiddog ti manggasna a maong ken nakapantalon iti patig a kas kadagiti aruat dagiti PC iti detachment iti kabisera. Nakasapatos pay iti panakkelen ken mapispisangen ti kukurdonanna a combat boots a kasla met iti sapatos dagiti soldado. Agpadada a lampong iti nakapungo nga ab-abogenna.

“Wen, kapitan, siak… nasayaat man ta masungad gayam ti balaymo. Panggepmi koma itay a birokendaka… b-birokenka kunak koma.” impuligad ti agnagan Tanas ti nabungon ti pitak a sapatosna iti nagrungarong a ramut ti kaimito a kinarkar ti ayus ti tudo.

Ngem kasla awan nangngegan ni Kapitan Dumawal. Naipigket dagiti matana iti lalaki a nakapungo ken nakaparintumeng itan iti sanguananna. Nababasa ken pitakpitak ti maong a pantalon ken atiddog ti manggasna a maong met la a badona. Nakasapatos daytoy iti goma ngem saanen maimarisan ta nabungonen iti pitak. Nakakumeg daytoy. Nadadagsen ti panagangesna. Nupay lampong ti buokna a nangabbong iti rupana, narukod ni Kapitan Dumawal a naganus pay laeng daytoy a lalaki. No di agbiddut, nababbaba ngem beinte-singko ti edadna. Arinbusnagen daytoy a kas ipakpakita ti bukot ti dakulapna nga ug-ugasan ti agtaredted a ling-etna.

“Kapitan, nabayag la’ngen daydi….” Naguni manen ni Tanas idinto a miningminganna dagiti napiskel pay laeng a takiag ken bugian a gurgurong ni Kapitan Dumawal. Apagdillaw ti panangapirasna iti siketna sa nagtugaw iti ramut nga abay ti nangipigadanna itay kadagiti sapatosna.

Insublat a minatmatan ni Kapitan Dumawal ni Tanas. Lumabbaga dagiti mata daytoy a kasla kuskusiman iti napaut a ridep.

“Nabayagen nga agpayso, Tanas, ta tumawenen no diak agkibaltang… ngem nas’yaat man ta naisar-ongkayo met ‘toy napanglaw a purokmi.”
Ub-ubing ngata ni Tanas ngem isuna iti sumagmamano a tawen iti edadna a kuarentay-otso.

Nagam-ammoda idi naminsan a napan naganup. Apagtugawna idi a kapitan iti Barangay Arag. Nagsarakda iti nasamek a lugar nga aw-awaganda iti Ubbog Lipit - maysa a paset ti bantay iti surong a naparaburan iti ubbog nga apon dagiti tangkiran nga ugsa ken alingo. Dita a naammuanna nga adda purok iti seksek a gayadan ti Ubbog Lipit a managan iti Dumpit. Ni Tanas ti intuding kano dagiti pumurok a kas mangipangulo. Inawis idi ni Tanas a sumuknal iti purokda. Dita a naalimadamad ni Kapitan Dumawal a panay kano a mangnganup dagiti dati a nagnaed dita a purok a didan kayat ti agsubli iti patad laksid no mapanda aglako iti palag a karne ti maanupanda wenno aggatang iti abastoda. Idi nagawid a bimmaba iti Arag, pinabalonan ni Tanas iti siam a kaubon a palag a karne ti alingo ken ugsa. Imbatina met daydi dungdunguenna a talunasan a panday-Ilokos ken dagiti teddana a bala ti shotgunna a kas supapak ti kinaimbag ni Tanas. Manipud idi, numan kasla kanayon a makitkitana ti anniniwan ni Tanas iti kabisera ti Lunawan, ita la manen nga agsarangda.

“Nakalagip, kapitan, he, he…” Adda kerkersang ti katawa ni Tanas a nangmatmat ken Dumawal.

Nagtungtung-ed ti kapitan. Napimpino ti garaw ni Tanas idi damoda ti agkita! Dinumuganna manen ti agtutubo a nakakumeg iti sanguananna.

“Papananyo kadaytoy uggormo?” Sakbay a nakasungbat ni Tanas, nagsao manen ni kapitan: “’Mulitayo ket agarbis manen…”

Nagtarus ti kapitan iti kosina. Nangidasar iti tallo a tasa iti rabaw ti impadatana a bassit a dulang. Binekkelna ti tayab iti silong a naaramid iti way sana binukbukan dagiti tasa iti uma-asuk a kape. Inyawatanna ti tasa ni Tanas. Indissona ti maysa a tasa iti datar nga abay ti agtutubo a nakadumog pay laeng. Nakadalupisak daytoy iti ngarab ti ridaw. Saksaklotenna dagiti napungo nga imana idinto a nakauyaoy dagiti sakana iti agdan. “Ikkatem ‘ta pungona, pari, tapno madengngep met ‘ta rusokna.”

Inarub-ob ni Tanas ti tasa sa nagtung-ed. “Boy, ‘masidegkadtoy.” Imbilinna iti agtutubo. Nagaludaid ti agtutubo iti basar. Inyawatna ti napungo nga imana. Inukas ni Tanas ti plastik a tali. “Dika tumaray, wen?”

Simrek ti kapitan iti sagumbi. Idi rumuar, addan iggemna a daan a pagan-anay ni Emmanuel. Agkabkabagi ken agkatayag ti barona iti daytoy nga agtutubo a mangpuypuyot itan iti kapena. “Inka ‘ta sagumbi, barok, ta sukatam dagita aruatem.” Kinunana. “Agganganatkayo kadi?”
Saan a simmungbat ni Tanas. Inibusna ti kapena. Inuksob met ti agtutubo dagiti sapatosna.

“Innodtoy kadi ti turongenyo?” nagtimek manen ti kapitan.
Idi nakastrek ti agtutubo iti sagumbi, simmungbat ni Tanas ngem nakapsut ti panagsaona: “Ditoy ti pagpatinggaanmi, Kapitan. Agsubliak ‘diay Dumpit ita met laeng sakbay nga agkarayam ti sipnget.”

Pinaatiananna ti tasana.

“D-Ditoy ti…”

“Ibatik kenka isuna!”

Kimmaro ti kigtot ni Kapitan Dumawal. “I-Ibatim?” napalubsak iti datar.

“Kas nakunakon, ibatik kenka dayta a tao!” timmangken dagiti balikas ni Tanas. “Pangngaasim ta itulnogmo ‘diay kabisera. Iti detachment dagiti PC!”

Nagsabat dagiti pamengbengen a kiday ti kapitan. “Tanas, ang-angawennak?” Minatmatanna ti kasasaona a kasna la rukoden ti kinatibker ti panunot daytoy.

“Diak agang-angaw, kapitan!”

Namaga ti timpuar nga isem a namagbennat kadagiti bibig ni Dumawal.

“Dispensarem, Tanas, ngem no ania man ti basolna, awan pagbiangak. Saan a taga ditoy dayta nga ubing ket diak sakup.”

“Ammok, kapitan, ngem …”

“Sika’t mapan mangidanon ta sakupmo isuna!” Nagpukaw ti isem ti kapitan.

Rimmungsot dagiti mata ni Tanas. Langa a di pulos nadlaw ni Dumawal kenkuana idi damoda ti nagkita. “Masapul nga ipasak kenka, kapitan, agsubliak a dagus ‘diay Dumpit. Inka itulnog isuna.”

Kasla naiget a bilin dayta iti panagdengngeg ti kapitan. Kagurana ngem nagparbeng. “Saanko a responsibilidad dayta. ‘Tay kunakon, masakupam isuna, sika’t akinkargo.”

“Pangngaasim.”

“Kumiddawka iti sabali ta patganka….”

“Kapitan, no tiempo ti riribuk wenno r-rebolusion a kunada,” inamlidanna ti imingna. “agtitinnulong ti amin. Kargo ti maysa, kargo ti amin …”

Mapilpilit ti isem ti kapitan. “Maawatak ngem urayek ti pannakaideklara ti rebolusion a kunkunam sakbay a tamingek dayta nga agtutubo.”

Inyagawna.

Napigket ti panangmingming ni Tanas iti kapitan. Irapinrapinna ti kumita iti ruar ti tawa.

“Ngem pakaseknantayo amin daytoy, kapitan. Madlawmo kadi nga agpeggad ti lugar ken ti kasasaadtayo? Adun ti damag nga agraira dagiti taga… dagiti kunkunada a lumablaban iti gobierno. Panagkunak, ‘manayen dayta a rason tapno agbinnadangta. Sipapaluboska kadi a sakupennatayo dagiti taga r-ruar?”

Saan a simmungbat ni Kapitan Dumawal. Nalagipna ketdi ti barona a nakapupok. Taga ruar? nayesngawna. Kasta ti birngas dagidi PC a guardia iti barona. Nataldiapanna ti ladawan ni Emmanuel a naikuadro iti diding. Nakagatna ti sangina. Kappia ti sapasap ken talged ti kaaduan ti kalkalikaguman nga arapaap ti barona. Taga ruar ketdi ti kastan? Ngem apay nga impupok ngarud ti turay? Apay a kagurada ti nabalitokan a kapanunotanna? Dida ket koma bumadang a mangkibin kenkuana ta dagitanto a kapanunotan ken arapaap ti sammaked ti masakbayan! Taga ruar?

“Kapitan Dumawal,” nagtimek manen ni Tanas. “addata iti lenglengleng a lugar ket adayotayo kadagiti natudingan a mangarayat ken mangsalaknib kadatayo no marauttayo. Masapul nga agtinnulongta. A-Agrairadan sadiay purokko... masapul a makasubliak a dagus.”

Nagranitrit ti basar a datar iti panagpagnapagna ti kapitan. Timman-aw iti makinlaud a tawa, iti abay ti kosina. Ngumisit-a-lumabbatis ti sangaraay nga ulep a mangpaypayong iti lumlumneken nga init.

Nagtalnan ti parusapis. Napaanges iti nauneg. Nagbuelta. Sinangona ni Tanas. “’Nia’t basol ‘ta ubing?”

“Isunton ti pagdamagam, kapitan… innakon.” Timmakder ni Tanas. Inruarna manen ti
plastik a tali iti bolsa ti pantalonna. Immasideg iti ridaw ti sagumbi.

“Dimo galutanen…” inyatipa ni Dumawal.

“Kapitan, iruarmo ngarud ‘di shotgun a pagan-anupmo?”

“Awanen. Ken diak kasapulan ti paltog. Di aglibas ‘ta ubing…”
Immisem ni Tanas. “Dimo awagan ‘ti ubing dayta, kapitan. Nasikap… k-kriminal.”

“Adda bunengko.” pinikpikna ti putan ti talunasan iti siketna. “Apay, adda kadi nasken a pagbutngak no awan paltogko?”

“’Nia’t isarangmo no adda dumteng a kalaban, kapitan?”
Dumteng a kalaban? Immirteng ti rupa ni Kapitan Dumawal. Para kenkuana, nanipud naagaw dagidi daga a tawid ni Piling ken daydi pannakaipupok ni Emmanuelna, dimteng ken nangrugin ti laban! Ket nanayonan pay iti apuy iti barukongna gapu kadagiti soldado iti kabisera nga immay nagpatrulia iti baranggayna ngem kinapudnona, immayda laeng nagbasakbasak ditoy tallo a lawasen ti napalabas: napalanguadda ken awan pulos panangdayawda kadagiti umili. Binastosda dagiti babbalasitang, babbalasang ken naasawaanen iti purok - siniripda ida a nagdigos iti karayan. Nagdawatda pay iti linaglaga a bukel ti balatong kada utong a binagkat dagiti tanodna nga intulnog iti detachmentda. Nagbakruyda pay kadagiti binaki a pato ken manok. Agraman ti tarakenna nga aso a pannakasarukodna iti paganupan, dida pinakawan. Idi pagkedkedanna ida, siniritan lattan daydi maysa nga ung-ong – pinulutanda iti mismo nga arubayanna! Idi pumanawda, rumanipak dagidi igamda a kasda la mamutbuteng!

Idi nagsubli a naggapu idiay Manila a nangbisita ken ni Emmanuel, indagasna nga impulong iti ama ti ili ngem winagwag laeng ti mayor dagiti abagana sana inkusilap: “Pagustuam ida, Kapitan, destinoda ditoy. Isuda ti sarikedkedtayo!” Sarikedked? Pwe! Kasta met nga awan pulos maibalakadna maipapan iti pannakaipupok ti barona idiay Bicutan no di: “Duldog ‘gamin ‘diay putotmo, Dumawal, ambisioso!” Idi napan iti detachment tapno ipulongna koma iti komander dagiti PC ti inaramid dagiti taona, saanen a nagtuloy idi adda nakitana a kabkabilenda a lakay iti mismo a sango ti detachmentda sada pagpaggaakan! Ngem uray no agpadispensarda koma, nasabidonganen ti isip dagiti kapurokanna iti naalas nga ugali dagiti PC a rumbeng koma a pagsadagan, pagtaklinan ken pagsarmingan!

Nagsala ti kelleb ti naisaang a tayab. Agburburek manen ti insaangna itay a kape. Darasna a napan linuktan. Makapabang-ar ti nabara nga alingasaw ti kape a binuyogan ti sumarsaretset nga apuy. Inalay-ayanna ti sungrod ti dalikan.

Inyupreseranna manen dagiti bisitana iti kape.

“Agyamanak,” kinuna ni Tanas. Iggemna ti tasa ken tali, nagturong iti sagumbi.

“Ba’am latta,” inyatipa manen ni Dumawal. “dimo galutan…”

Ngem simrek latta ni Tanas. Nagbayag bassit iti uneg. Ngem awan maalingag ni Dumawal a nagsaritaan dagiti dua.

Kellaat a simmiplag ti naguddog a pul-oy a namagkuyegyeg iti naibitin a rikep dagiti tawa. Nagalikuno ti angot-baraniw a kasla imbil-a ti nasamek a turturod ti Kordillera!

“Denggem, Tanas,” impasabat ni Kapitan Dumawal idi rimuar daytoy manipud iti sagumbi. “diak magustuan daytoy a mapaspasamak.” Nagwingiwing.

Napasarimadeng ni Tanas. Saan a simmungbat nupay naggaraw dagiti bibigna.

“Ipakaunakon kenka,” naguni manen ti kapitan. “no ibatim ‘ta ubing, uray ania man ti basolna, diak ‘apan isuko!”

“Kapitan,” inyagaw ni Tanas sa nagna. Nagsarimadeng iti ngarab ti agdan. Dinumoganna dagiti combat bootsna sana inyusong. “masapul nga itulodmo idiay…”

“Diak isuko isuna!” Nagdanapeg a napan simmirip iti sagumbi.

“Rumuarka ditoy, barok.” Imbilinna. Dimmakkel dagiti nauuneg a mata ti agtutubo a bulon ti panaguyasna iti ridaw ti sagumbi. Minirana ti pakabuklan ni Kapitan Dumawal a makisasao ken Tanas. Kasla adda simmuknor a panangrespetona iti parsua a pangitalkan daytoy nangabog kenkuana ditoy.

“Adda kenkan, kapitan, no isukom wenno saan…” Inlisi ni Tanas dagiti matana. “ngem dimo liplipatan a n-naglabsing.”

“Diak isuko!”

Miningmingan manen ni Tanas ti kapitan ngem saanen a naguni.
Bimmaba.

“Mangrabiitayo pay…” impakamakam ni Dumawal. Ngem umad-adayon dagiti basakbasak kadagiti pilaw iti arubayan. Timmamdag ti kapitan. Ngem dinan makita ni Tanas iti puon ti desdes a sumang-at iti masungad a turod. Makitana koma ta nawaknitanen dita. Pinukannan dagiti nagrukob a sangsanga a mangrugrugma idi iti desdes. Nagturongannan? Nagaliston a nakasang-at?

Tinangadna ti Kordillera a kasla mangsarsarwag ti purok a yanna ita. Sulsulinek a disso. Nasamek ken nailet dagiti desdes. Narikut ti dalan ta dapan laeng ti makabalin a dumanon ken mangitulnog kenka iti ruar daytoy a lugar. No namin-ano ngaminen a kimmiddaw kadagiti turayen ti ili iti uray la koma nanumo a baetan a mabalin a talaytayan ti traysikel wenno kariton ti mawaknitan a dalan ngem awan naganganabna. Marigatanda ngamin unay a mangikabisera kadagiti produktoda iti talon. Sapay no di kanayon a tartaraknen dagiti pumurok ti nabayagen a mayor no kasta a panawen ti panagpipili. Ti ketdi agkiddaw kadagiti ayup a partienda kada bagas, bulbukel wenno nateng no adda pasken ti ili ti pagalistuanda. Sal-at!

Tinangadna manen ti tangatang. Nadadagsen dagiti aggu-ummong nga ulep iti lulonan ti kadaklan a bantay. Manggapun nga agkarayam ti sipnget. Bimmaba ni Dumawal. Nagturong iti kagab. Nangkaut iti tallo nga itlog iti baki. Lingtaenna dagitoy. Nayon ti sidada a tarong a nalaokan iti bulong ti saluyot ken rangaw ti kuantong. Inrapinna ti nagluto itay madama ti kimat ken gurruod.

“’Nia ti awag kenka, barok?” inamad ti kapitan iti agtutubo bayat ti pannanganda.

Nagsardeng a naggalgal ti agtutubo. “Nap, ‘tang…” dina kinita ti kasasaona.

“Nia’t nagbasolam?”

Saan nga intuloy ni Nap nga insubo ti taraon a petpetna. Tinaliawna ketdi ti pusa a mangmangan iti sabut iti abay ti luppo ti kapitan. Inulit ti kapitan ti saludsudna.

“S-Saan ngamin a maipangpangag ti sursruotek a kalintegan, ‘tang…” dandani di mangngeg ti timekna.

Inggagara ni Dumawal ti saan a sumungbat. Dumngeg iti sumaruno a baliksen ti agtutubo. Kinitana ni Nap a kasna na la dagdagen a pagsaritaen.

“Iti amin a parsua, ‘tang, adda arapaap a kayatna a gun-oden.”

Inibbatanna ti petpetpetanna a taraon iti platona. “Arapaap a no mabangenan ket padasenna a sarangten tapno … tapno magun-odna ti arapaapna.” Agsao koma manen ngem kasla adda nalagipna. Apagdillaw ti wingiwingna. Nangkammet manen sana insubo. Ginalgalna iti namitlo sana tinilmon. Nagsao manen: “Rumbeng koma a kaarieknak a kalanglang, ‘tang…” Binaliwanna ti saritaan.

“Ta apay koma?”

“Kas kuna ni ‘tang T-Tanas, diak koma maikari… maysaak a kriminal…”

“Nadaluska agingga a di mapaneknekan ti korte a nagbasolka!”

Napigket ti panangmatmat ti agtutubo iti kasangsangona. “Tang,” naalumamay ti timekna. “napukawen ti kumpiensak iti agdama a hustisiatayo, isu a… k-kriminalakto latta!”

Timmakder ni Dumawal ta kasla bimsog ti barukongna. Nangtasa iti danum iti malabi. Imminum. Kalpasanna nga insab-it ti lapayag ti tasa iti nagrungarong a bislak iti likudan ti malabi, tinaldiapanna ti ladawan ni Emmanuel iti diding. Sana insublat a minatmatan ni Nap a mangdumdumog iti platona. “Manganka latta, barok,” kinunana. “ipabpabalaymo ta innak man ‘ta baba biit.” Tinurongna ti ridaw.

Nauneg ti maysa a banag nga inabalbalay ti isipna bayat ti yuulogna.
Kinurkuranna dagiti manokna a mangtangtangad iti kagab ken sanga dagiti kayo. Timmiliw iti maysa a pamusian. Inyulina iti bangsal. Kinalubanna ti manok iti daan a liso a timba sana pinandagan daytoy iti narugos a puon ti kayo a langdet.

RABII. Nagyaplag ni Dumawal iti dua a silag nga ikamen. Maysa iti uneg ti sagumbi, maysa iti ridaw ti kadaklan. Iti sagumbi ti nagiddaan ni Nap. Awan kutikuti ti agtutubo iti sagumbi ngem marikna ni Dumawal a siririing daytoy. Nakalukat ti ridaw ti sagumbi. Nakudrep ti anaraar ti kingki.

“Apay a dinak galutan, tang?” pagamuan ta nailimog ti kasla arasaas a timek ni Nap kadagiti uni dagiti kuriat ken sumaggaysa nga uni dagiti tukak. Nakapakleb daytoy. Nakatungraraw ti rupana iti ridaw.

“Apay, aglibaska kadi?” naalumamay ti sungbat ni Dumawal. Nagballikid a nangsango kenkuana.

Nauuneg ti anges ti agtutubo. “Iti ipakpakitam a kinasayaat kaniak, ‘tang, dika panawan….”

“Bisitaka ngamin, barok, saan a kabusor…”

Naglubsak ni Nap. “Umaynak kadi itulnog no bigat ‘diay kabisera, ‘tang?”

“Kayatmo kadi nga ‘apanka isuko?”

Nabayag a di naguni ni Nap. Nagpakleb manen sana intapaya ti kanigid a dakulapna iti timidna. “Sinno dayta nakaladawan ‘ta diding, ‘tang?”

Binaliwanna manen ti saritaan. Nabsog latta iti panagdayaw iti timekna.

Banag a di pamatian ni Dumawal a dakes a tao daytoy a bisitana.

Naiduma daytoy nga agtutubo. Nauneg ti kapanunotanna. Adda di malansad ngem makaay-ayo a banag a mangbungbungon iti kinataona!

“Ah, ni Emmanuel, barok isuna.”

“Yanna ita, ‘tang?”

“Idiay Manila.”

“Agad-adal?”

“Idi.”

“Ngem simmardeng, ‘tang?”

“Natiliw ngamin.”

“A-Ania, ‘tang?”

“Nakapupok ita… ‘diay Bicutan.”

“A-Apay?” bigla a naglubsak ni Nap a kasla nasinit ti boksitna.

Nagtinnupa manen dagiti sangi ni Dumawal.

“A-Apay nga inyistockadesda, ‘tang?” ni Nap manen.

“Nakiraman kano a nagdemonstrasion laban iti turay…”

“Ket kinemmeg ken pinarigat dagiti PC, tang?” Timmangken ti
nagbarbar a boses ni Nap. Nadlaw ti kapitan ti dagsen ti panagngariet daytoy.

Agsao koma manen ngem inunaan ti kapitan: “Barok, maturogtan…”

Nagsikig a timmallikud. Dina kayat a pagsaritaanda pay dayta a banag. Umukuok laeng ti saem iti barukongna. “Iddepek ‘ta silawen, ne…” pinug-awanna ti kingki iti rabaw ti lakasa. Nagari ti sipnget. Nagulimek ni Nap. Nainayad ti ilelennek ti ulona iti ridaw.

Nauneg ti pampanunoten ni Dumawal: Ania ti aramidenna? Pudno ngata ti atapna iti kinatao daytoy nga ubing? Ngem madlawna nga asideg ti riknana iti daytoy nga agtutubo. Agkaarngi ti prinsipioda ken ni
Emmanuelna! Ahhh, ti la mapampanunotna.

ADALEMEN ti sardam. Saan a makaturog ni Kapitan Dumawal. Iti dati, kasla main-indayon iti uni ti rabii. Ngem ita, naatap ti ridep.

Pagamuan, nadlawna a nagin-inayad a rimuar ti agtutubo iti sagumbi. Saan a nagpadlaw ni Dumawal a siririing. Siaannad a nangapiras iti putan ti bunengna iti sirok ti ulesna. Nagsiim. Nalawag a makitana ti pakabuklan ni Nap iti sipnget. Nainayad daytoy a nagna a kasna la yamak nga agranitrit ti datar. Nagturong iti ridaw ti bangsal. Inin-inayadna a linukatan ti rikep. Rimuar. Di ammo ni Dumawal no ragsak wenno ania ti nangdupag iti barukongna. Aglibas sa. Nakunana iti unegna. Sige ngarud, aglibaskan… Nangngegna ti ranitrit ti agdan ti bangsal. Iti sumaruno a darikmat, awanen mangngegna laksid iti apagdillaw a parusapis ti danum. Timmaray ngatan iti desdes wenno iti kataltalonan, nakunana manen. Ngem di nabayag, nagranitrit manen ti agdan. Madamdama pay, naikuadro manen ni Nap iti ridaw ti bangsal. Inrikepna ti ridaw sa naginayad a nagsubli iti sagumbi. Apagserrekna, nagpukawen dagiti karasakas. Tiniliw metten ni Dumawal ti ridep.

NAKAPAMIGATDAN. Simrek ni Kapitan Dumawal iti bangsal tapno aginnaw. Sakbay a nanganda itay, nangbungon iti innapuy ken sumagmamano a kaiwa iti inadobona a manok sana inkarga iti takuptakup a bay-on. Nangibotelia pay iti danum. Tinulongan itay ti agtutubo a nagikarga iti nalingta a tugi iti bay-on a nayon ti balonda nga agpakabisera. Napaisem ta nalagipna ti kinuna itay ni Nap: “’Tang, ammoyo kadi a ti tugi ditoy bantay ket maysa kano met a simbolo ti p-pannakikadua?” Kimmittab itay ni Nap iti tugi sana inyawat iti kapitan ti sangkatukkol a nangkagatanna ngem nagwingiwing ta sibubussog pay laeng. Ket itay dinamagna no sinno ti nakaammuanna iti dayta a pagsasao, saan a simmungbat ti agtutubo ta simreken iti bangsal a nangakas iti binanlawanna nga aruatenna idi sardam. Ngem iti isip ni
Kapitan Dumawal, amin a banag ket adda kayariganna. Aglalo kadagiti bambanag nga ininaw ken inappupo ti saklot ti nasamek a kabambantayan!

AGDUAN nga oras a magmagnada – kumalkalipkip iti nagsinan-uleg a desdes a kasla nayapli-aplit iti bakras dagiti turod. Naungeten ti di naulpan nga apagtangkayag nga init ngem dina kabaelan a palneken dagiti pilaw iti kapitakan a mapespes ken pasaray sumuyot a mabaddekan dagiti agdardaras a dapan. Umip-ipus ti agtutubo iti likudan ti kapitan. Uray daytoy, nadaripespes metten iti ling-et. Ngem awan panagsukir iti langana. Awan tagarida.

Di mabayag, kimmalay-at ni Dumawal iti katayagan a turod a nalabsanda. Nasiglat ni Nap a simmurot. Idi makatapawda, nagmattider ti kapitan a bulon ti panangpug-awna iti barukongna. Nagpagnapagna ni Nap iti likudan ti kapitan a kasla di nabannog.

Winanawanan ni Dumawal ti direksion a turongenda. Awan makitana no di laeng taltalon, turturod ken ti nawalat a Bantay Appa a mangtantannawag iti kabisera. Insublatna a tinaliaw ti purok a naggapuanda, manglanglangeb manen idiay. Napaanges iti nauneg a mangpampanunot no umno ti sumaruno nga addang nga aramidenna.
Itay agsapa a nariwet pay, kalpasan a napartina ti manok, napanna impakaammo daytoy a papananna iti maysa a konsilmanna nambaranna metten inwayway ti nuangna. Itay agsubli iti balayna, nakabukel iti maysa a pangngeddeng maipanggep ken ni Nap! Umno ngata? Nakunana iti bagina. Ngem naikeddengnan ket dayta ti aramidenna! Napaanges iti nauneg. Imbakalna manen ti imatangna iti tangatang ti lugar a turongenda. Naalikuteg dagiti ulep sadiay a kasla
mangipakpakdaar iti umadani a peggad!

Tinaliawna ti agtutubo nga itan, kumitkita kenkuana. Inayabanna iti asidegna. Idi makaasideg ti agtutubo, inyawatna ti bay-on: “Barok,” piniselna ti nabisked nga abaga ti agtutubo a kataytayagna. “alaem daytoy ta adda pamedpedmo bayat ti panagdaliasatmo.”

Inawat ni Nap ti bay-on a siuulimek ngem agsalsaludsud dagiti matana.

“Barok,” kinuna manen ni Dumawal sana intudo ti direksion ti Bantay
Appa. “dita a banda ti kabisera. Makitam dayta a bantay?” Saan a naguni ti agtutubo. Nailansa ti imatangna iti intudo ni Dumawal. Nagsarita manen ti kapitan: “Apaman a maballasiwmo ‘ta bantay, makalasatkanto iti waig sakanto makakita iti purok. Barangay Appa dayta. Labsam ti purok agingga a dumanonka iti kabisera. Agarup tallo a kilometro ti distansia ti Appa ken ti kabisera.”

Minatmatan ti agtutubo ti aglingling-et a rupa ni Dumawal. Kasla saan nga interesado iti ibagbaga ti kapitan. Nagsao manen ti kapitan:

“Agdamagkanto idiay ili no innodtoy ti detachment dagiti PC.

Ipakaammomto ‘ta bagim…. Awatendakanto mayannatup iti p-
paglinteganda!” Pinerrengna ti agtutubo. Awan danag wenno buteng a naimarka iti langana.

“Sumurotka kaniak… ‘tang!” Nabatad ti simngaw a timek ni Nap.

Iti pagarup ni Dumawal, saan a kiddaw ti agtutubo dayta no di ket kasla maysa a bilin! Ngem saan a naguni. Awan maarikapna nga isungbat!

Napaanges laeng iti nauneg sana inlisi dagiti matana.
Nagtungtung-ed ti agtutubo. Kasla maawatanna ti rikna nga im-impen ti kapitan. Agsao koma manen daytoy ngem inunaan ni Dumawal:

“Denggem, barok, panawanka ditoyen. No surotem ti imbagak, dumanonka idiay ili ti Lunawan iti uneg ti tallo nga oras.” Timmallikud ket simmalogen iti turod.

Bayat ti panagsalogna, kasla malaplapgis ti kaungganna. Ilunlunodna dagiti pasamak. Apaman a nakadanon iti desdes iti patag, pinartakanna ti nagna a nagpasurong. Iti maikatlo a turod, kimmalay-at. Manipud dita, tinan-awanna ti tapaw ti turod a nangibatianna iti agtutubo ngem dinan makita ni Nap sadiay. Nalabit, kinunana iti unegna, bimmaban a mangtunton ti gasatna iti desdes a kumamang iti detachment! Ket manen, dina nagawidan ti bagina a napalunod. Ta iti isipna, nagampayag manen dagiti adu a naaalas a ladawan: ti pannakaagaw ‘di daga a tawid ni Piling; dagiti PC a nagsirip iti karayan; ti
panangbakruyda kadagiti binaki a manok; pato ken linaglaga a balatong; ti panangpulotanda iti asona; ti panagpaltopaltogda iti arubayanna a kasda la butbutngen dagiti naulimek a pumurok; ti barona a ni Emmanuel idiay Bicutan; ti kaawan interes ti ama ti ili a mangiwanwan koma kenkuana maipanggep iti kaso ti barona; ti lakay a dusdusaen dagiti PC iti sanguanan ti detachment; ti… adu pay!

Ket bigla a nalagipna manen ti agtutubo. Mapanna ngata isuko ti bagina? Ngem masirib ni Nap! Ammona ti ar-aramidenna. Nasikap! Uray ni Emmanuelna, no saan la koma a natiliw idi, pulos ngata a dina isuko ti bagina! Saan la ketdi! Ha, ha, ha…

NUPAY nanglangeben ti tangatang, ammona nga agtindeken ti init.

Nakalas-uden iti arubayan ti balayna. Dimmagas pay ngamin a nangkita iti kaadayuan a talonna nga isarunonanto nga araduen. Dinagasna pay ti inwaywayna a nuangna itay agsapa.

Idi umuli koman iti balayna, nasdaaw ta makitana ti bay-on nga impabalonna itay iti agtutubo a nakaparabaw iti kangatuan a pangal ti agdan! Siniripna ti uneg ti bay-on. Adda nagyanna a sangkatukkol a tugi! Bigla a nagmarka ti apagdillaw nga isem iti rupana gapu iti maysa a banag a nagintek iti panunotna!

Inwarasna ti panagkitana iti aglawlaw sana tinangad ti langit. Kasla manton ti maris ti tangatang. Madamdama pay, agikkisto manen ti nakaparsuaan...

Dinagasna a binitbit ti bay-on sa limmaem. Nagtugaw iti langkapi iti arsadanan ti tawa. Nagpanunot. Nairut ti pannakabennat dagiti bibigna a nangirukwas iti karkarna nga isem.

Nagsaraaw ti tianna. Kinautna ti tugi iti bay-on a bulon ti panangisagpawna iti kanigid a rekkangan a dapanna iti langkapi sana inukisan ti sangaputed a tugi. Idi maukisanna, apagisu a naggilap ti aglawlaw a sinaruno ti makadayyeg a gurruod. Nadlawna ti pusana a simmalipengpeng a naguldag iti raked ti diding - iti babaen iti ladawan ni Emmanuel. Nagkarayam ti imatangna iti ladawan ti barona ket manen, naasinan ti nabayagen nga agnannana a sugat iti barukongna.
Insublina ti imatangna iti naukisanen a tugi. Napatung-ed ta malagipna manen ti kinuna ni Nap itay agsapa kenkuana: …ammoyo kadi a ti tugi ditoy bantay ket simbolo met ti…

Nagrisak manen ti aglawlaw nga inipusan ti nagallungogan a gurruod.

Sa simmublat ti kasla aguddog nga angin a nangipalladaw iti tumarakatak nga arbis. Nagsapri. Timmakder. Ngem dina inrikep ti tawa. Imbakalna ketdi ti imatangna idi desdes ken iti rimmuong dagiti nasamek a kakaykayuan iti masanguananna a kasla adda birbirokenna.
Nagtugaw manen sa nagtungtung-ed. Nagalikuno ti marmarna nga isem kadagiti bibigna. Pagamuan, nagmeow-meow ti pusa ngem di kinita ni Dumawal ti di makaidna nga ayup. Ti ladawan ni Emmanuel ketdi ti tinangadna. Iti nairut a panangmatmatna iti ladawan, kasla naalay-ayan itan ti gil-ayab iti barukongna. Ngamin ta iti alintataona, kasla agparparikna nga umadanin ti panagtiponda manen nga agama. No innodtoy ken inton kaano wenno ania a wagas, dina pulos ammo. Ngem ketdi, ammona a maysa a nailet ken nasiit a dana ti nasken nga asakenna tapno magun-odna ti aringgawis dayta nga arapaap!
Naggaradugod manen ti tianna. Insakmolnan ti tugi! # # #

Gibusna








Dagiti Sarita Ilokana a Nangabak iti Salip Ti sarita a sinurat 'toy pagayamyo....

SANGKAPIRIT A LANGIT ITI DAKULAP DAGITI RINIBU NGA IMPIERNO




KAPPUOTNA. Dina ammo no ania a lugar ti yanna ita. No adda man makaammo, dagiti la tallo a kaduana. Kumali iti punguapunguanna ti posas a namagkurus kadagiti brasona iti likudna. Agpukkaw koma ngem linapdan ti tape a naitapal iti ngiwatna.

Nasalemsem ti pul-oy-sardam a namagpanirpir kadagiti bulong iti aglawlaw ngem di narikna ti gumilgil-ayab a barukongna ti lamiis. Nariknana ketdi ti apges ti sugat iti mugingna a gapuanan ti naimalo a putan ti pistola a puon ti nakaawanan itay ti puotna. Nariknana a simlepen ti dara iti nangisit a lupot nga abbong dagiti matana.

Nanalbaag ti ridaw ti lugan a nairikep iti pangadaywen. Lugan a nangulodanda kenkuana itay dina kayat ti dumsaag. “Darsem!” nangngegna manen ti naranggas a timek a di mauma a mangdusdusa kenkuana a sinaruno ti kellaat a pannakapateltelna. Nasikkarudna ti nagrungarong a ramut. Naidaramudom. Napanaas ti pannakalikkab ti kuko ti tangan ti kanigid a labus a dapanna. Nagsayasay ti dara. Tumulang ti saem. No mabalin, dina kayat ti tumakder. Kasla naatiananen iti pigsa ti bagina.

“Darsenyo!” sabali a naturay a timek manipud iti masanguananda.

Nariknana ti pannakagammat dagiti sikona sa naitag-ay. Kasla marungrungdo ti rikna dagiti takiagna. Naapges ti sugat ti dapanna a nayasa iti nabasa a daga.


Napardas ti pannagna dagiti mangul-ulod kenkuana. Umun-uneg met ti apges ken ut-ot a mangbalbalkot iti sibubukel a bagina.
“Ditan!” ti manen naturay a timek. Nanabtuog idi inibbatanda. Immuna ti barukongna a nagdisso iti daga sa ti rupana a naitupa iti ramut. Dimmegdeg ti sugat iti mugingna.


“Patakderenyo!” Nadagsen ti agassawa a kugtar a nagdisso iti abaga ken bukotna. Ngem awan pigsana a tumakder. Dua pay a kugtar ti nagsaruno. Umel dagiti asugna.

“Ikkatenyo ti posasna!”

Nupay kasla mapigpigis dagiti lasagna, inkarigatanna ti timmakder idi naikkat ti pungo dagiti takiagna.

“Dimo gamden ti tumaray no kayatmo nga agpaut pay ti biagmo!”
Ngem kasla awan nangngeganna. Inurnongna ti natda pay a sidap ti isipna. Nagimutektek. Ammona nga impanda iti nasulinek a disso. Nadlawna ti kasla naitubong nga aweng ti aguddog nga angin a kasla aggapu iti nauneg nga abut iti malikudanna. Nagpaiduma ti salemsem ti nabungsot, nalangsi ken agat-krudo a pul-oy.

“‘Yegyo ditoy!” gimluong manen ti timek a nailimog iti uddog ti angin ket kasla immaweng ken nagtaltag sa sinul-oy ti nauneg nga abut. Nagammatan dagiti dua a brasona sa naguyod. Nadlawna ti panagsalogda iti nailet a desdes. Mangngegna dagiti makaalino a karasakas dagiti ruot a mayyapra-apras iti bakrang dagiti manguyguyod kenkuana. Nagsikkoda. Naapras ti rupana iti nagrukob a sanga. Kiinagatna ti sangina ta kasla simmuknor i ti utekna ti saem ti sugat iti mugingna. Nagsardengda ngem nagtalinaed dagiti natitibker nga ima a nakaangkla kadagiti brasona.

Pagam-ammuan, nakangngeg iti naikasa a paltog.

“Magtanggol, ha, ha,..,” makasalugsog a paggaak. “addaka ita ‘ti pingir ti impierno!”

Nalamiis ti bunganga ti pistola a kasla lapis a nayugis-ugis iti mugingna. Pingir ti impierno? Itayak pay nga agtungtunglab iti kaadalmanna, kunana koma ngem nakangngeg manen ti timek: “Ngem kas kadagiti dadduma, ikkandaka ‘ti gundawaymo nga agkararag...”

Narabsut ti tapal ti ngiwatna. Kuminnit ti panaas dagiti bibigna.

“Sinnokayo?”

Maikadua daytoy a panagsaludsodna. Umuna itay apagsipnget - mangmanganda a sangapamilia, kapigsa ti tudo: adda nagtuktok iti pagtaenganda ket itay inlukatna ti ridaw, dinamagna no asinoda, ngem naidanog a putan ti pistola iti mugingna iti simmungbat a nakaawanan ti puotna.

“Saan a nasken ti kinaasinomi!”

“Apay nga inyegdak ditoy?”

“Tapno agbayadka iti basbasolmo! Ha-ha!”

“Awan ti ammok a basolko... nadalus ti konsensiak! ”

“Dayta’t nagbasolam, nadalus unay ‘ta konsensiam!”

“Wayawayaandakkkkk!” Impanna amin a pigsana a naggulagol. Ngem kasla nadagsen a maso ti siko a nagdisso iti bakrangna. Naarinuknok. Nadaleb iti daga. Napatiritir iti ut-ot.

Pagam-ammuan, narabsut ti abbong dagiti matana. Nagmulagat. Ngem naipasabat kenkuana iti limteng a sipnget.
Nagkidem iti nairut sa in-inut a nagmulagat. In-inut met la a napagbukelna ti langa ti aglawlawna. Manipud iti naarimasa a daga a nakapadataanna, makitana ti agsalogen a kabus a bulan a sumirsirip iti giwang ti nagrukob a sanga. Addada iti sirok ti kayo nga akkaba ti bulongna.

Pagam-ammuan, napakidem ta kasla natirad a banag ti apagapaman a gilap a nangsulek kadagiti matana: nanindi ti sigarilio ti maysa kadagiti berdugo.

Simmaruno ti nadlawna nga arimpadek iti makanawanna a nagsardeng iti saan unay adayo nga uluananna. Iti pingir ti nangisit nga anniniwan ti kayo, nalawag a makitana dagiti tallo a berdugo. Dina maawatan ti paarasaas a panagsasaritada. Ugis-ugisan, kasla tigre ti langa dagiti lupotda!

“Tumakderka!” umas-asideg ti dua paris a gurong iti yanna. Ngem madi kabaelan dagiti lasagna ti agtungpal. Naitag-ay ti combat boot sa nanalpaak a nagdisso iti barukongna. Nakagatna ti sangina. Atiddog ti asugna.

Napungot ti buokna sa naitag-ay. Kapilitan a tinulunganna ti bagina a timmakder ta kasla mapugsat ti tengngedna. Agluluken dagiti tumengna ta dinan matengngel ti bagina. Nagkidem iti nakair-irut. Napespes dagiti matana. Nagtulatid a natnag ti tallo bukel a lua iti pitak-pitak ken dara-dara a rupana.

“Tiraenyon...” ti manen naturay a timek.

“Palubosandak...” impakaasina. Minatmatanna ti agbilbilin nga immasideg iti sanguananna. Natayag ken nabaneg. Unnat dagiti abbaba a buokna. Nadang-as ti tigtignayna. Adda bitbitna nga armalayt.

“Awan basolko... diak kaibatogan ti kastoy a pannakadusa!”

“Ladingitenmi, Magtanggol... agtungtungpalkami laeng iti bilin!”

“Bilin?” inulitna. “Tuleng, bulsek ken awan konsensiana ti agtungpal iti narungsot a bilin.”

“Bulsek ken tuleng? Awan konsensiana? Ha, ha! Wen, kastakami. Kaskam la robot... a no makuerdasan, agtignay! Ha, ha, ha!”

“Saan! Taokayo a kas kaniak nga addaan puso ken lasag a makarikna iti pait ken saem. Taokayo nga ammok a napabaklayan iti nasiken a responsibilidad a mangsalaknib kadagiti umili a kas kaniak... Umili nga addaan ambision para iti makapnek, naragsak, nawaya ken naraniag a masakbayan...”

“Ha, ha! masiribka, Magtanggol!” nagtalinaed a natadem ti timek. “Diak masungbatan ta sasawem. Ngem awan bibiangmi no ambisiosoka a tao a kas kunam. Kinapudnona, dimi ammo ti pudno a kinataom ken ti bileg ti ambisionmo. Ken dimi kalikaguman a maammuan no ania man dagita. Ngem nalawag a maysa a basol ti ambisionmo, wenno maysa a sabidong a mangkonkontra iti ambision ti nangkuerdas kadakami!”

“No basol man ti ambisionko, bay-anyo a ti husgado ti mangpaneknek...”

“Magtanggol, imbilangdaka nga uram a daras nga agsaknap. Ket dakami ti natudingan a bombero a mangiddep!”

“Diyo ammo ti sasawenyo... Ban-anyo a ti linteg ti...”

“Dakami ti linteg, Magtanggol, ha, ha, ha!”

“Denggendak...”

“Saan a makangngeg ti robot, Magtanggol!” Nagpaggaak. Sakbay a timmallikud, impalabasna nga inyilap ti nakaukrad a kanawan a dakulapna iti tengngedna. Naawatan met dagiti dua a kaduana ti senias. Nagngirsi dagitoy.

Kellaat a timmaray ni Magtanggol. Sinurotna ti sumang-at a dana. Nagsasaruno a naikasa dagiti igam. Ngem awan ti nanalbuong. Nakapsut ti bagina ket di nakaadayo.

Apagbiit a nakamatanda. Adu nga asug ti bayad ti panggepna a panaglibas. Pinosasanda manen sada impapel iti ngiwatna ti nangisit ken dara-dara a lupot nga abbong dagiti matana itay. Napaalidukdok

Induronda iti bassit a desdes a sumalog iti lauden ti yanda itay a kayo. Immuleg a desdes a nangugis iti munturod a disso a naaplagan iti pagassiket ngem nagangon a karuotan. Idi kuan, nakangngeg iti danarudor ti dakkel a makina a sinaruno ti parusapis ti agtapuak a danum. Pimmigsa ti danarudor ket kasla nayegyeg ti aglawlaw. Nagpukaw ti parusapis ngem nasukatan iti sabuag a kasla ungor ti bassit a a marba a dam. Ungor a nangitugot iti nakersang nga asuk a namagkudrep iti aglawlaw.

Immapras manen ti pul-oy. Kimmaro ti nalang-abna a nalangsi ket agat-krudo nga angot. Kasla mabekbekkel itan dagiti barana. Imbakalna ti imatangna iti direksion a turongenda. Naraniag ti kabus a bulan ngem awan maanninawanna dita a banag no di natayengteng a sipnget. Kasla nababa a law-ang ti sipnget. Iti labes-a-ngatuen dayta a nangisit a law-ang, makitana dagiti pakabuklan dagiti natatayag a kaykayo a kasla mangur-uray a mangrugma kadakuada. Naanninawanna pay ti napanayag a murdong ti simboryo a kasla sinusuon ti katayagan a kayo. Umas-asimbuyok dagiti asuk a kasla aglulumba a mapan mangabbong iti rupa ti bulan!

Nagtibbayo ti unegna. No kasta, impaknida isuna iti puon ti bantay. Iti surong. Iti likudan ti planta! Adun ti nangnangegna a nasarakan a bangkay ditoy! Apon ditoy dagiti tigre! Kasla sumuko dagiti dapanna nga umaddang. Nagsardeng. Ngem naiduron. Nagintutulid. Ngem binissayotda. Kapilitan a nagtungpal. Inabogda agingga iti maysa a nawaknitan a paset ti munturod - iti ngarab ti nawalat a teppang ti bimman-aw ken pangadalmen a waig.

Pinatakderda iti ngarab ti teppang. Iti sanguanan-a-babaenna, nalawag a maripar ken mangngegna ti alikuno ti arin-peggesen nga ayus. Insaltekna ti panagkitana iti ballasiw - iti raked ti bangir a teppang ket naanninawanna dagiti aggaabay a tallo a dadakkel nga agrungrungarong nga imburnal a kasla higante a ngiwat nga agisarsarwa iti makaulaw ti angotna a likido a mailimlimog iti nadalus a danum nga aggapu iti surong. Mariknana ti nabara nga angsaw dagiti imburnal a kasla manglanlanet ti kudilna. Napakidem. Nagburek ti darana.

Kinitana dagiti natadem a banag a napayatanna. Nagtibbayo. Sumilap nga adu a kapsula! Mailumlumlumen dagiti dadduma. Diosko, adun ti timmakder ditoy pagtaktakderak...

“‘Leppasyon ket adda pay maysa a misyontayo!”

Nagkidem iti nairut ni Magtanggol. Iti ania man a kanito, makangngeg iti kanalbuong a
mangpigis iti lasagna, santo maikarasukos a matnag iti nalibeg, narugit a waig. Wen, alun-onen a dagus ti ayus ta awan met ti uray ramut la koma a pakaisab-itanna iti bakras ti teppang. Ta awan met agbiag a mula iti raked a maangsawan ti imburnal. Daytoyen a waig ti agbalin a tanemna? Waig a ramut ti panagsagsagabana ita!

Sayang ti biagna! Ubing pay iti tawenna a tallo pulo ket dua. Sayang ta dina maileppas ti panggepna. Panggep a namnama dagiti padana a marigrigat a kabaranggayanna. Ha-ha! Sayang ti sili. Sili ti awag kenkuana dagiti kalugaranna. Narapis ken pamandeken ngem natured ken masirib. Addaan iti prinsipio a talken ken kamangan dagiti kalugaranna. Hmmm, kaano kadi ti sipud ti panagkamang kenkuana dagiti kalugaranna? Binatokna iti kaunggan ti panunotna dayta a lagip a kasla maudi a dawatna sakbay a mabitay:

GAGANGAY a mangisursuro ni Juan Magtanggol iti Filipinas Elementary School iti barangayda a Namnama iti ili ti San Mateo - amiananen-a-dayaen ti Manila. Maysa a dati a nalinak ken nabaknang-iti-nakaparsuaan a baranggay iti arsadanan ti bantay. Bassit a baranggay ngem naparaburan iti nabiag a waig nga agtinnag manipud iti bantay. Naragsak ken mapnek dagiti bumaranggay iti sapulda nga agpiskeria ken agbangkag iti nadumaduma a natnateng. Ngem ti agtaraken kadagiti lames ti ad-adda a pagsapulan dagiti lumugar. No addaka koma iti tapaw ti bantay, makitam dagiti kasla uong ti kapuskolna a piskeria a naibutones iti agsumbangir nga igid ti nagletra “S” a waig iti barangayda. Kas met iti kaaduan a kabaranggayanna, agtagikua met ni Magtanggol iti sumagmamano a piskeria a pangipapaayanna iti orasna no aggapu iti eskuela wenno iti bakasion.

Ngem dimteng ti maysa a lunod iti biagda a bumaranggay: iti laksid ti siiinget a panagprotestada iti turay, pilit a timmaud ti dakkel a planta ti goma iti surong a raked ti bantay. Planta a kukua dagiti gangannaet! Inaramatda ti waig a nagitapuakan kadagiti rugit ti planta. Natay dagiti tarakenda a lames agraman mulada. Adu pay dagiti nagsasakit a kalugaranda gapu iti narugit nga angin.

Intuloyda ti nagprotesta ngem nagtinnag ti adu nga arungaingda kadagiti tuleng a lapayag. Adu kadagiti kalugaranna ti naawanan namnama a mapasublida daydi dati a panagbiagda. Kapilitan a timmiponda kadagiti dadduma a nagpabantay a maup-upay iti rinuker a kasasaad ti gimong. Pinadasna ida a lapdan ngem naupay.
Patienna nga agballigi ti panggepna babaen iti nainkappiaan a wagas. Inummongna dagiti nabati pay a kakaduana agraman annakda nga agad-adal ket nakitiponda kadagiti nadumaduma a grupo a pakairaman dagiti adu a trabahador iti mismo a planta nga agparparikut laban kadagiti mangimatmaton, nangnangruna kadagiti estudiante kadagiti unibersidad iti kadaklan-a-Manila a nagdemonstrasion. Binabalawda ti sistema ti turay. Saan a naikaskaso idi ta imbilangda laeng a kas bassit-usit a rinet a mabaddebaddekan.

Ngem dimteng ti panawen a makapuling ti rinet: binutbutengda. Inikkatda a mangisuro ta pabasolenda a maysa a rinuker nga ehemplo ken bangen ti pagimbagan dagiti estudiante. Ngem ad-adda a nakarit. Naguperda iti arubayan ti munisipio ken kapitolio. Inyupreseranda pay iti nangato a puestona iti planta ken iti munisipio ngem dina inawat. Intuloyda a binutbuteng agraman kakaduana ken ti pamiliana. Nariknana a ti panangbutbutengda kenkuana ket tanda ti umadanin a
panagballigi ti panggepna: ti pannakaserra ti planta tapno mapasubli ti biag ti waig a salindeg ti masakbayanda. Wen, nangruna ti masakbayan dagiti annakda. Ti pamiliada a kas met iti pamiliana! Wen, ni Luzviminda ken ni Juniorna.

Ngem, Apo, nayesngawna, no apay ketdi a dagiti nabalitokan a gandat ket katimbeng ti panagsagsagaba dagiti adu a parsua!

“Sayang ‘ta posas,” naputed ti panagpampanunotna. “ikkatenyo!”

Nagkaratikit ti nalettat a posas. Nagatras ti nangikkat a bulon ti panagkilliing ti posas a naregreg iti daga. Killiing a kasla nangiballaag ti pannakalapgisen ti maudi a panid ti biag ni Juan Magtanggol!

“Pauluanyo!”

Ka-tsak... Ka-tsak... arigna naggiddan a naikasa ti dua a kuarenta’y singko.

Immanges iti nauneg sa timmangad. Nakalingeden ti kabus a bulan iti likudan ti umas-asimbuyok a simborio ti planta a kasla maamak a mangsaksi iti sumaruno a mapasamak.

“Itan!”

Kellaat a nagkumeg a bulon ti pannakapilko dagiti tumengna sana imbulos amin a pigsana a nangikugtar iti pingir ti teppang.....

Bang! Bang! Bang!

Nagsuek iti danum Ngem sakbay a nasagidna ti danum, adda napudot a kasla kimmayatukot a nangarrabas kadagiti buokna; pudot nga awanan saem ngem kasla in-inut a nangsilmot kadagiti amin a nginabras dagiti lasagna. Nagbalin a blangko ti isipna ngem patienna a saan! Nabileg pay laeng ti riknana. Kinapudnona, nabilbileg ngem iti dati! Mariknana nga agkutkuti - kasla tumtumpaw iti babaet dagiti nababa nga ulep. Idi kuan, nakitana a napisang ti danum: ti pisang dimmakkel a sabuag a nagsinan-petalo ti pigispigis a sabong. Ket nakitana ti bagina a nanabsuok iti nagbabaetan dagiti petalo. Kalpasanna, awanen ti nariknana wenno nakitana wenno nangngeganna no di ket limteng nga ulimek.....

Ngem milagro, kellaat a kasla nagpulang ti bileg ti isip ken riknana!

Nagmulagat.

Timmangad. Nakitana ti dumuyaw a bassit a lawag ken bumasbassiten a lawag iti ngatuenna. Apay a kasla nakaad-adayo dayta a lawag a kasla imposiblena nga abuten?

Inunnatna dagiti takiagna sana inkaud. In-inut a nagpangato, dumakdakkel ti lawag. Immukuok ti linak ken talged iti kasla tumtumpaw nga isipna. “Gagangay ti malmes a matay.” nakunana,

“Ngem ti mapaltogan nga awan basolna ket saan! Saan a nainkalintegan...

Limmung-aw. Nagbusi manen dagiti paltog. Ha, nalipatanna ida. Addada pay laeng gayam... Limned sa bimmasat a kasla lames. Napaut. Naglaingen nga aglangoy! Naliklikanna dagiti bala. Nakakaskasdaaw!

Nakarikna iti nagpaiduma a pigsa ken sidap ti isipna. Manipud idi puotna, ita la a makarikna iti kastoy. Di mamati ngem marikriknana.

Bimmasat a nangsurot iti ayus a kasla ikan. Nagpaigid sa simmirok iti nagrukob a kayo iti igid ti waig. Kinitana ti naggapuanna. Ahh, addada sadiay dagiti adipen dagiti didiosen. Agsawsawarda. Un-unorenda ti teppang. Mangngegna ti panagilunlunodda.

Limned sa bimmasat. Nagpababa. Sa manen limmung-aw iti igid. Kimpet iti teppang. Nakagammat iti nabungsot a pitak. Winagwagna ti imana ngem napigket ti pitak. Inwagsakna ket uray la timmayok dagiti pitak. Nasdaaw ta nagbalin a puraw a kalapati dagiti timmayok a pitak sada timmayab a nagdisso iti sanga a naatibelbean kadagiti kulalanti ken narnuoyan iti bunga ken nagbitinan dagiti umayamuom ti banglona nga orkidia.

Nabannogen. Malamminen. Tumulangen ti saem dagiti sugatna. Nalagipna ti pamiliana. Gimmanaygay. Simmang-at. Inrugina ti nagna iti direksion a turongen dagiti dapanna. Limmas-ud iti nawada a tanap. Naglibnosen a tanap! Patag nga awan pulos tugot wenno lemma ti mabalin a nakauna kenkuana. Maysa a birhen a lugar! Iti agsumbangir a pingir ti tanap, turturod nga inabungotan dagiti kimmapas nga ul-ulep.

Intuloyna ti nagna ket nasdaaw ta nasarakanna laengen ti bagina iti sanguanan ti pagtaenganda! Sumilap ti kayo a ridaw a digdigosen ti dina makita ti paggapuanna a lawag. Induronna ti ridaw. Naglukat. Nakitana ti napudaw ken nakapuraw a babai - ti gayam asawana: agtatakder iti tengnga ti nadaeg a laem. Anian a lasbang, sam-it ken emmana! Nagpintasen isuna. Kasla simbolo ti awan patinggana a biag, ragsak ken talged! Umis-isem a kasla iti apagsingising nga init iti nalinnaaw nga agsapa. Nakaukrad dagiti takiagna a kasla mawaw iti pinnateg.
Kasla nagpayak dagiti dapan ni Juan Magtanggol a nagturong iti yan ti asawana. Umayakon patpatgek a Luzviminda! Ngem idi rakepenna koman ni Luzviminda, nariknana lattan ti nanalteek a bassit ngem natangken a banag iti likud ti ulona. Napleng. Sa gimmilap iti lansad ti isipna ti makasisirap ngem apagkiray a raniag a kasla bettak dagiti dinosena a kimat..... sa sinaruno ti limteng a sipnget ket makatitileng nga ulimek!

ITI SUMUNO a bigat, Marso 11, 1983, nailanad, iti bassit a damag, iti pagiwarnak a kukua ti gobierno ti pannakapatay ni Juan Magtanggol - maysa a natakneng nga umili, manursuro, lider, napasnek ken matalek a kadua ti turay: nasarakan ti agtatapaw a bangkayna iti waig - mismo
a likudan ti Firerock Tire Manufacturing Co. Inc. Natatek iti bala ti bagina. Ngem kuna dagiti imbestigador a ti buli a nangbisak iti ulona ti nanguloy ti biagna.

Kuna pay ti damag nga atapen dagiti autoridad nga aramid dagiti NPA daytoy nakaam-ames a krimen. ### Gibusna

Umuna a Gunggona/Prize Prize
Salip iti Sarita ti UMISA, 1997
Naipablaak iti Bannawag, petsa 7 ti Disiembre, 1998

2nd Prize – Jaime Agpalo – drama writer, essayist
3rd Prize - Guillermo Concepcion
4th Prize - Benjamin Pacris – Information Officer and Media director, Ilocos Norte
5th Prize – F. Martin Rochina