Sunday, November 07, 2004

Dagiti Sarita Ilokana a Nangabak iti Salip Ti sarita a sinurat 'toy pagayamyo....

SANGKAPIRIT A LANGIT ITI DAKULAP DAGITI RINIBU NGA IMPIERNO




KAPPUOTNA. Dina ammo no ania a lugar ti yanna ita. No adda man makaammo, dagiti la tallo a kaduana. Kumali iti punguapunguanna ti posas a namagkurus kadagiti brasona iti likudna. Agpukkaw koma ngem linapdan ti tape a naitapal iti ngiwatna.

Nasalemsem ti pul-oy-sardam a namagpanirpir kadagiti bulong iti aglawlaw ngem di narikna ti gumilgil-ayab a barukongna ti lamiis. Nariknana ketdi ti apges ti sugat iti mugingna a gapuanan ti naimalo a putan ti pistola a puon ti nakaawanan itay ti puotna. Nariknana a simlepen ti dara iti nangisit a lupot nga abbong dagiti matana.

Nanalbaag ti ridaw ti lugan a nairikep iti pangadaywen. Lugan a nangulodanda kenkuana itay dina kayat ti dumsaag. “Darsem!” nangngegna manen ti naranggas a timek a di mauma a mangdusdusa kenkuana a sinaruno ti kellaat a pannakapateltelna. Nasikkarudna ti nagrungarong a ramut. Naidaramudom. Napanaas ti pannakalikkab ti kuko ti tangan ti kanigid a labus a dapanna. Nagsayasay ti dara. Tumulang ti saem. No mabalin, dina kayat ti tumakder. Kasla naatiananen iti pigsa ti bagina.

“Darsenyo!” sabali a naturay a timek manipud iti masanguananda.

Nariknana ti pannakagammat dagiti sikona sa naitag-ay. Kasla marungrungdo ti rikna dagiti takiagna. Naapges ti sugat ti dapanna a nayasa iti nabasa a daga.


Napardas ti pannagna dagiti mangul-ulod kenkuana. Umun-uneg met ti apges ken ut-ot a mangbalbalkot iti sibubukel a bagina.
“Ditan!” ti manen naturay a timek. Nanabtuog idi inibbatanda. Immuna ti barukongna a nagdisso iti daga sa ti rupana a naitupa iti ramut. Dimmegdeg ti sugat iti mugingna.


“Patakderenyo!” Nadagsen ti agassawa a kugtar a nagdisso iti abaga ken bukotna. Ngem awan pigsana a tumakder. Dua pay a kugtar ti nagsaruno. Umel dagiti asugna.

“Ikkatenyo ti posasna!”

Nupay kasla mapigpigis dagiti lasagna, inkarigatanna ti timmakder idi naikkat ti pungo dagiti takiagna.

“Dimo gamden ti tumaray no kayatmo nga agpaut pay ti biagmo!”
Ngem kasla awan nangngeganna. Inurnongna ti natda pay a sidap ti isipna. Nagimutektek. Ammona nga impanda iti nasulinek a disso. Nadlawna ti kasla naitubong nga aweng ti aguddog nga angin a kasla aggapu iti nauneg nga abut iti malikudanna. Nagpaiduma ti salemsem ti nabungsot, nalangsi ken agat-krudo a pul-oy.

“‘Yegyo ditoy!” gimluong manen ti timek a nailimog iti uddog ti angin ket kasla immaweng ken nagtaltag sa sinul-oy ti nauneg nga abut. Nagammatan dagiti dua a brasona sa naguyod. Nadlawna ti panagsalogda iti nailet a desdes. Mangngegna dagiti makaalino a karasakas dagiti ruot a mayyapra-apras iti bakrang dagiti manguyguyod kenkuana. Nagsikkoda. Naapras ti rupana iti nagrukob a sanga. Kiinagatna ti sangina ta kasla simmuknor i ti utekna ti saem ti sugat iti mugingna. Nagsardengda ngem nagtalinaed dagiti natitibker nga ima a nakaangkla kadagiti brasona.

Pagam-ammuan, nakangngeg iti naikasa a paltog.

“Magtanggol, ha, ha,..,” makasalugsog a paggaak. “addaka ita ‘ti pingir ti impierno!”

Nalamiis ti bunganga ti pistola a kasla lapis a nayugis-ugis iti mugingna. Pingir ti impierno? Itayak pay nga agtungtunglab iti kaadalmanna, kunana koma ngem nakangngeg manen ti timek: “Ngem kas kadagiti dadduma, ikkandaka ‘ti gundawaymo nga agkararag...”

Narabsut ti tapal ti ngiwatna. Kuminnit ti panaas dagiti bibigna.

“Sinnokayo?”

Maikadua daytoy a panagsaludsodna. Umuna itay apagsipnget - mangmanganda a sangapamilia, kapigsa ti tudo: adda nagtuktok iti pagtaenganda ket itay inlukatna ti ridaw, dinamagna no asinoda, ngem naidanog a putan ti pistola iti mugingna iti simmungbat a nakaawanan ti puotna.

“Saan a nasken ti kinaasinomi!”

“Apay nga inyegdak ditoy?”

“Tapno agbayadka iti basbasolmo! Ha-ha!”

“Awan ti ammok a basolko... nadalus ti konsensiak! ”

“Dayta’t nagbasolam, nadalus unay ‘ta konsensiam!”

“Wayawayaandakkkkk!” Impanna amin a pigsana a naggulagol. Ngem kasla nadagsen a maso ti siko a nagdisso iti bakrangna. Naarinuknok. Nadaleb iti daga. Napatiritir iti ut-ot.

Pagam-ammuan, narabsut ti abbong dagiti matana. Nagmulagat. Ngem naipasabat kenkuana iti limteng a sipnget.
Nagkidem iti nairut sa in-inut a nagmulagat. In-inut met la a napagbukelna ti langa ti aglawlawna. Manipud iti naarimasa a daga a nakapadataanna, makitana ti agsalogen a kabus a bulan a sumirsirip iti giwang ti nagrukob a sanga. Addada iti sirok ti kayo nga akkaba ti bulongna.

Pagam-ammuan, napakidem ta kasla natirad a banag ti apagapaman a gilap a nangsulek kadagiti matana: nanindi ti sigarilio ti maysa kadagiti berdugo.

Simmaruno ti nadlawna nga arimpadek iti makanawanna a nagsardeng iti saan unay adayo nga uluananna. Iti pingir ti nangisit nga anniniwan ti kayo, nalawag a makitana dagiti tallo a berdugo. Dina maawatan ti paarasaas a panagsasaritada. Ugis-ugisan, kasla tigre ti langa dagiti lupotda!

“Tumakderka!” umas-asideg ti dua paris a gurong iti yanna. Ngem madi kabaelan dagiti lasagna ti agtungpal. Naitag-ay ti combat boot sa nanalpaak a nagdisso iti barukongna. Nakagatna ti sangina. Atiddog ti asugna.

Napungot ti buokna sa naitag-ay. Kapilitan a tinulunganna ti bagina a timmakder ta kasla mapugsat ti tengngedna. Agluluken dagiti tumengna ta dinan matengngel ti bagina. Nagkidem iti nakair-irut. Napespes dagiti matana. Nagtulatid a natnag ti tallo bukel a lua iti pitak-pitak ken dara-dara a rupana.

“Tiraenyon...” ti manen naturay a timek.

“Palubosandak...” impakaasina. Minatmatanna ti agbilbilin nga immasideg iti sanguananna. Natayag ken nabaneg. Unnat dagiti abbaba a buokna. Nadang-as ti tigtignayna. Adda bitbitna nga armalayt.

“Awan basolko... diak kaibatogan ti kastoy a pannakadusa!”

“Ladingitenmi, Magtanggol... agtungtungpalkami laeng iti bilin!”

“Bilin?” inulitna. “Tuleng, bulsek ken awan konsensiana ti agtungpal iti narungsot a bilin.”

“Bulsek ken tuleng? Awan konsensiana? Ha, ha! Wen, kastakami. Kaskam la robot... a no makuerdasan, agtignay! Ha, ha, ha!”

“Saan! Taokayo a kas kaniak nga addaan puso ken lasag a makarikna iti pait ken saem. Taokayo nga ammok a napabaklayan iti nasiken a responsibilidad a mangsalaknib kadagiti umili a kas kaniak... Umili nga addaan ambision para iti makapnek, naragsak, nawaya ken naraniag a masakbayan...”

“Ha, ha! masiribka, Magtanggol!” nagtalinaed a natadem ti timek. “Diak masungbatan ta sasawem. Ngem awan bibiangmi no ambisiosoka a tao a kas kunam. Kinapudnona, dimi ammo ti pudno a kinataom ken ti bileg ti ambisionmo. Ken dimi kalikaguman a maammuan no ania man dagita. Ngem nalawag a maysa a basol ti ambisionmo, wenno maysa a sabidong a mangkonkontra iti ambision ti nangkuerdas kadakami!”

“No basol man ti ambisionko, bay-anyo a ti husgado ti mangpaneknek...”

“Magtanggol, imbilangdaka nga uram a daras nga agsaknap. Ket dakami ti natudingan a bombero a mangiddep!”

“Diyo ammo ti sasawenyo... Ban-anyo a ti linteg ti...”

“Dakami ti linteg, Magtanggol, ha, ha, ha!”

“Denggendak...”

“Saan a makangngeg ti robot, Magtanggol!” Nagpaggaak. Sakbay a timmallikud, impalabasna nga inyilap ti nakaukrad a kanawan a dakulapna iti tengngedna. Naawatan met dagiti dua a kaduana ti senias. Nagngirsi dagitoy.

Kellaat a timmaray ni Magtanggol. Sinurotna ti sumang-at a dana. Nagsasaruno a naikasa dagiti igam. Ngem awan ti nanalbuong. Nakapsut ti bagina ket di nakaadayo.

Apagbiit a nakamatanda. Adu nga asug ti bayad ti panggepna a panaglibas. Pinosasanda manen sada impapel iti ngiwatna ti nangisit ken dara-dara a lupot nga abbong dagiti matana itay. Napaalidukdok

Induronda iti bassit a desdes a sumalog iti lauden ti yanda itay a kayo. Immuleg a desdes a nangugis iti munturod a disso a naaplagan iti pagassiket ngem nagangon a karuotan. Idi kuan, nakangngeg iti danarudor ti dakkel a makina a sinaruno ti parusapis ti agtapuak a danum. Pimmigsa ti danarudor ket kasla nayegyeg ti aglawlaw. Nagpukaw ti parusapis ngem nasukatan iti sabuag a kasla ungor ti bassit a a marba a dam. Ungor a nangitugot iti nakersang nga asuk a namagkudrep iti aglawlaw.

Immapras manen ti pul-oy. Kimmaro ti nalang-abna a nalangsi ket agat-krudo nga angot. Kasla mabekbekkel itan dagiti barana. Imbakalna ti imatangna iti direksion a turongenda. Naraniag ti kabus a bulan ngem awan maanninawanna dita a banag no di natayengteng a sipnget. Kasla nababa a law-ang ti sipnget. Iti labes-a-ngatuen dayta a nangisit a law-ang, makitana dagiti pakabuklan dagiti natatayag a kaykayo a kasla mangur-uray a mangrugma kadakuada. Naanninawanna pay ti napanayag a murdong ti simboryo a kasla sinusuon ti katayagan a kayo. Umas-asimbuyok dagiti asuk a kasla aglulumba a mapan mangabbong iti rupa ti bulan!

Nagtibbayo ti unegna. No kasta, impaknida isuna iti puon ti bantay. Iti surong. Iti likudan ti planta! Adun ti nangnangegna a nasarakan a bangkay ditoy! Apon ditoy dagiti tigre! Kasla sumuko dagiti dapanna nga umaddang. Nagsardeng. Ngem naiduron. Nagintutulid. Ngem binissayotda. Kapilitan a nagtungpal. Inabogda agingga iti maysa a nawaknitan a paset ti munturod - iti ngarab ti nawalat a teppang ti bimman-aw ken pangadalmen a waig.

Pinatakderda iti ngarab ti teppang. Iti sanguanan-a-babaenna, nalawag a maripar ken mangngegna ti alikuno ti arin-peggesen nga ayus. Insaltekna ti panagkitana iti ballasiw - iti raked ti bangir a teppang ket naanninawanna dagiti aggaabay a tallo a dadakkel nga agrungrungarong nga imburnal a kasla higante a ngiwat nga agisarsarwa iti makaulaw ti angotna a likido a mailimlimog iti nadalus a danum nga aggapu iti surong. Mariknana ti nabara nga angsaw dagiti imburnal a kasla manglanlanet ti kudilna. Napakidem. Nagburek ti darana.

Kinitana dagiti natadem a banag a napayatanna. Nagtibbayo. Sumilap nga adu a kapsula! Mailumlumlumen dagiti dadduma. Diosko, adun ti timmakder ditoy pagtaktakderak...

“‘Leppasyon ket adda pay maysa a misyontayo!”

Nagkidem iti nairut ni Magtanggol. Iti ania man a kanito, makangngeg iti kanalbuong a
mangpigis iti lasagna, santo maikarasukos a matnag iti nalibeg, narugit a waig. Wen, alun-onen a dagus ti ayus ta awan met ti uray ramut la koma a pakaisab-itanna iti bakras ti teppang. Ta awan met agbiag a mula iti raked a maangsawan ti imburnal. Daytoyen a waig ti agbalin a tanemna? Waig a ramut ti panagsagsagabana ita!

Sayang ti biagna! Ubing pay iti tawenna a tallo pulo ket dua. Sayang ta dina maileppas ti panggepna. Panggep a namnama dagiti padana a marigrigat a kabaranggayanna. Ha-ha! Sayang ti sili. Sili ti awag kenkuana dagiti kalugaranna. Narapis ken pamandeken ngem natured ken masirib. Addaan iti prinsipio a talken ken kamangan dagiti kalugaranna. Hmmm, kaano kadi ti sipud ti panagkamang kenkuana dagiti kalugaranna? Binatokna iti kaunggan ti panunotna dayta a lagip a kasla maudi a dawatna sakbay a mabitay:

GAGANGAY a mangisursuro ni Juan Magtanggol iti Filipinas Elementary School iti barangayda a Namnama iti ili ti San Mateo - amiananen-a-dayaen ti Manila. Maysa a dati a nalinak ken nabaknang-iti-nakaparsuaan a baranggay iti arsadanan ti bantay. Bassit a baranggay ngem naparaburan iti nabiag a waig nga agtinnag manipud iti bantay. Naragsak ken mapnek dagiti bumaranggay iti sapulda nga agpiskeria ken agbangkag iti nadumaduma a natnateng. Ngem ti agtaraken kadagiti lames ti ad-adda a pagsapulan dagiti lumugar. No addaka koma iti tapaw ti bantay, makitam dagiti kasla uong ti kapuskolna a piskeria a naibutones iti agsumbangir nga igid ti nagletra “S” a waig iti barangayda. Kas met iti kaaduan a kabaranggayanna, agtagikua met ni Magtanggol iti sumagmamano a piskeria a pangipapaayanna iti orasna no aggapu iti eskuela wenno iti bakasion.

Ngem dimteng ti maysa a lunod iti biagda a bumaranggay: iti laksid ti siiinget a panagprotestada iti turay, pilit a timmaud ti dakkel a planta ti goma iti surong a raked ti bantay. Planta a kukua dagiti gangannaet! Inaramatda ti waig a nagitapuakan kadagiti rugit ti planta. Natay dagiti tarakenda a lames agraman mulada. Adu pay dagiti nagsasakit a kalugaranda gapu iti narugit nga angin.

Intuloyda ti nagprotesta ngem nagtinnag ti adu nga arungaingda kadagiti tuleng a lapayag. Adu kadagiti kalugaranna ti naawanan namnama a mapasublida daydi dati a panagbiagda. Kapilitan a timmiponda kadagiti dadduma a nagpabantay a maup-upay iti rinuker a kasasaad ti gimong. Pinadasna ida a lapdan ngem naupay.
Patienna nga agballigi ti panggepna babaen iti nainkappiaan a wagas. Inummongna dagiti nabati pay a kakaduana agraman annakda nga agad-adal ket nakitiponda kadagiti nadumaduma a grupo a pakairaman dagiti adu a trabahador iti mismo a planta nga agparparikut laban kadagiti mangimatmaton, nangnangruna kadagiti estudiante kadagiti unibersidad iti kadaklan-a-Manila a nagdemonstrasion. Binabalawda ti sistema ti turay. Saan a naikaskaso idi ta imbilangda laeng a kas bassit-usit a rinet a mabaddebaddekan.

Ngem dimteng ti panawen a makapuling ti rinet: binutbutengda. Inikkatda a mangisuro ta pabasolenda a maysa a rinuker nga ehemplo ken bangen ti pagimbagan dagiti estudiante. Ngem ad-adda a nakarit. Naguperda iti arubayan ti munisipio ken kapitolio. Inyupreseranda pay iti nangato a puestona iti planta ken iti munisipio ngem dina inawat. Intuloyda a binutbuteng agraman kakaduana ken ti pamiliana. Nariknana a ti panangbutbutengda kenkuana ket tanda ti umadanin a
panagballigi ti panggepna: ti pannakaserra ti planta tapno mapasubli ti biag ti waig a salindeg ti masakbayanda. Wen, nangruna ti masakbayan dagiti annakda. Ti pamiliada a kas met iti pamiliana! Wen, ni Luzviminda ken ni Juniorna.

Ngem, Apo, nayesngawna, no apay ketdi a dagiti nabalitokan a gandat ket katimbeng ti panagsagsagaba dagiti adu a parsua!

“Sayang ‘ta posas,” naputed ti panagpampanunotna. “ikkatenyo!”

Nagkaratikit ti nalettat a posas. Nagatras ti nangikkat a bulon ti panagkilliing ti posas a naregreg iti daga. Killiing a kasla nangiballaag ti pannakalapgisen ti maudi a panid ti biag ni Juan Magtanggol!

“Pauluanyo!”

Ka-tsak... Ka-tsak... arigna naggiddan a naikasa ti dua a kuarenta’y singko.

Immanges iti nauneg sa timmangad. Nakalingeden ti kabus a bulan iti likudan ti umas-asimbuyok a simborio ti planta a kasla maamak a mangsaksi iti sumaruno a mapasamak.

“Itan!”

Kellaat a nagkumeg a bulon ti pannakapilko dagiti tumengna sana imbulos amin a pigsana a nangikugtar iti pingir ti teppang.....

Bang! Bang! Bang!

Nagsuek iti danum Ngem sakbay a nasagidna ti danum, adda napudot a kasla kimmayatukot a nangarrabas kadagiti buokna; pudot nga awanan saem ngem kasla in-inut a nangsilmot kadagiti amin a nginabras dagiti lasagna. Nagbalin a blangko ti isipna ngem patienna a saan! Nabileg pay laeng ti riknana. Kinapudnona, nabilbileg ngem iti dati! Mariknana nga agkutkuti - kasla tumtumpaw iti babaet dagiti nababa nga ulep. Idi kuan, nakitana a napisang ti danum: ti pisang dimmakkel a sabuag a nagsinan-petalo ti pigispigis a sabong. Ket nakitana ti bagina a nanabsuok iti nagbabaetan dagiti petalo. Kalpasanna, awanen ti nariknana wenno nakitana wenno nangngeganna no di ket limteng nga ulimek.....

Ngem milagro, kellaat a kasla nagpulang ti bileg ti isip ken riknana!

Nagmulagat.

Timmangad. Nakitana ti dumuyaw a bassit a lawag ken bumasbassiten a lawag iti ngatuenna. Apay a kasla nakaad-adayo dayta a lawag a kasla imposiblena nga abuten?

Inunnatna dagiti takiagna sana inkaud. In-inut a nagpangato, dumakdakkel ti lawag. Immukuok ti linak ken talged iti kasla tumtumpaw nga isipna. “Gagangay ti malmes a matay.” nakunana,

“Ngem ti mapaltogan nga awan basolna ket saan! Saan a nainkalintegan...

Limmung-aw. Nagbusi manen dagiti paltog. Ha, nalipatanna ida. Addada pay laeng gayam... Limned sa bimmasat a kasla lames. Napaut. Naglaingen nga aglangoy! Naliklikanna dagiti bala. Nakakaskasdaaw!

Nakarikna iti nagpaiduma a pigsa ken sidap ti isipna. Manipud idi puotna, ita la a makarikna iti kastoy. Di mamati ngem marikriknana.

Bimmasat a nangsurot iti ayus a kasla ikan. Nagpaigid sa simmirok iti nagrukob a kayo iti igid ti waig. Kinitana ti naggapuanna. Ahh, addada sadiay dagiti adipen dagiti didiosen. Agsawsawarda. Un-unorenda ti teppang. Mangngegna ti panagilunlunodda.

Limned sa bimmasat. Nagpababa. Sa manen limmung-aw iti igid. Kimpet iti teppang. Nakagammat iti nabungsot a pitak. Winagwagna ti imana ngem napigket ti pitak. Inwagsakna ket uray la timmayok dagiti pitak. Nasdaaw ta nagbalin a puraw a kalapati dagiti timmayok a pitak sada timmayab a nagdisso iti sanga a naatibelbean kadagiti kulalanti ken narnuoyan iti bunga ken nagbitinan dagiti umayamuom ti banglona nga orkidia.

Nabannogen. Malamminen. Tumulangen ti saem dagiti sugatna. Nalagipna ti pamiliana. Gimmanaygay. Simmang-at. Inrugina ti nagna iti direksion a turongen dagiti dapanna. Limmas-ud iti nawada a tanap. Naglibnosen a tanap! Patag nga awan pulos tugot wenno lemma ti mabalin a nakauna kenkuana. Maysa a birhen a lugar! Iti agsumbangir a pingir ti tanap, turturod nga inabungotan dagiti kimmapas nga ul-ulep.

Intuloyna ti nagna ket nasdaaw ta nasarakanna laengen ti bagina iti sanguanan ti pagtaenganda! Sumilap ti kayo a ridaw a digdigosen ti dina makita ti paggapuanna a lawag. Induronna ti ridaw. Naglukat. Nakitana ti napudaw ken nakapuraw a babai - ti gayam asawana: agtatakder iti tengnga ti nadaeg a laem. Anian a lasbang, sam-it ken emmana! Nagpintasen isuna. Kasla simbolo ti awan patinggana a biag, ragsak ken talged! Umis-isem a kasla iti apagsingising nga init iti nalinnaaw nga agsapa. Nakaukrad dagiti takiagna a kasla mawaw iti pinnateg.
Kasla nagpayak dagiti dapan ni Juan Magtanggol a nagturong iti yan ti asawana. Umayakon patpatgek a Luzviminda! Ngem idi rakepenna koman ni Luzviminda, nariknana lattan ti nanalteek a bassit ngem natangken a banag iti likud ti ulona. Napleng. Sa gimmilap iti lansad ti isipna ti makasisirap ngem apagkiray a raniag a kasla bettak dagiti dinosena a kimat..... sa sinaruno ti limteng a sipnget ket makatitileng nga ulimek!

ITI SUMUNO a bigat, Marso 11, 1983, nailanad, iti bassit a damag, iti pagiwarnak a kukua ti gobierno ti pannakapatay ni Juan Magtanggol - maysa a natakneng nga umili, manursuro, lider, napasnek ken matalek a kadua ti turay: nasarakan ti agtatapaw a bangkayna iti waig - mismo
a likudan ti Firerock Tire Manufacturing Co. Inc. Natatek iti bala ti bagina. Ngem kuna dagiti imbestigador a ti buli a nangbisak iti ulona ti nanguloy ti biagna.

Kuna pay ti damag nga atapen dagiti autoridad nga aramid dagiti NPA daytoy nakaam-ames a krimen. ### Gibusna

Umuna a Gunggona/Prize Prize
Salip iti Sarita ti UMISA, 1997
Naipablaak iti Bannawag, petsa 7 ti Disiembre, 1998

2nd Prize – Jaime Agpalo – drama writer, essayist
3rd Prize - Guillermo Concepcion
4th Prize - Benjamin Pacris – Information Officer and Media director, Ilocos Norte
5th Prize – F. Martin Rochina

0 Comments:

Post a Comment

<< Home