CORAZON

Corazon

Art T. Ignacio9/18/2004 10:27:06

MAIKA-5 A GUNGGONA Salip iti Sarita ni Ayat Premio Andel 2003-2004

Dagiti Hurado: Dionisio Bulong, Juan S.P. Hidalgo, Reynaldo Doque

DI koman rumbeng a maukag pay daytoy a pakasaritaan ngem iti panagkunak, mabalinen nga ipubliko daytoy ta agduapulon a tawen ti napalabas kalpasan daydi. Ken awan metten ti babai a kangrunaan a paset daytoy a pakasaritaan, ni Corazon. Idi mapasamak daytoy, dakkel ti pamuyaan ti agbibiag a lalaki, ni Ramon, ta kagangganusanna. Idinto a ni Corazon, malaksid nga in-inauna nga amang ngem ni Ramon, homely pay ti langana, kas kunada iti Ingles. Ngem, ah, ni Corazon! Naidumduma la unay ken ni Ramon. Ta tallo a bulan ngata a nagin-innayatda! Ngem, ala, iti pannakawarwarem daytoy a pakasaritaan, bareng lumag-an ti dagensen iti barukong ni Ramon… ta agduapulon a tawen a pinampandaganna daytoy…

I. ALAS sais media ngata idi iti sumipnget, kalkalpas ti arbis ti Mayo. Iti Paulas’s iti Kalye Rizal, adda tallo a lallaki nga umin-inum iti serbesa iti maysa a suli ti panungriten a lamisaan. Agtawenda ngata iti nagbaetan ti duapulo ken treinta. Naokuparan metten dagiti dadduma a lamisaan a ‘yan dagiti natagari a dadduma a lallaki nga ipagarupmo no bakalendaka iti nagawangan ti bote ti serbesa iti lamisaanda no mairana a kitaem ida. Nakaadun ti nainum dagiti tallo a lallaki iti suli, ngem natanang pay laeng ti garawda. Respetado met ti langada ta disente ti pagan-anayda, nakakurbata ken nakasapatosda iti lalat a nasileng ken saggaysada iti attache case. Ahenteda iti agas. Es-estoriaenda dagiti padasda iti nagmalem kadagiti ili a nagdeliberanda: idiay Bangui, Piddig, Sarrat, Bacarra, Dingras, Banna, ken Marcos. Naragsak ti saritaanda, ngem no imutektekam ida, madlawmo a saanda a naragsak a parsua. Kadagiti tallo, maysa kadakuada ti lalaki a maseknan itoy nga estoria: ni Ramon wenno Mon a taga-Dingras. Nagsardengen nga agadal ta pinatay dagiti PC ti amana a nangkonkontra idi iti land reform ti gobierno. Naduktalanda ti bangkay ti amana iti kapanagan ti Karayan Padsan. Agnaed ita nga agmaymaysa iti Barangay Agbayani, iti maysa nga apartment complex iti siudad a dumna iti INCAT.

Isu ngatan ti kagapuan kadagiti amin a lallaki iti dayta a restauran iti dayta nga oras. Abusta isu pay ti katayagan iti tayagna a lima kadapan ken walo a pulgada, maskulado, panundirisen ti agongna ken addaan iti di unay bisbisitaen ti kartib a kulot a buokna. No umisem, kunada a makapablad iti a tangkiran a puso ti dayag. Immala iti daydi kimmastila nga inana. No adda man pamilawan kenkuana, ti laeng napino a siding iti makanigid a pingpingna, iti gayadan ti nalangto ken maris-daga a matana a maayusan iti lua. Kunada a babaluen! Manmano laeng nga agsao ni Mon ta sumungbat laeng no mapagsaludsodan. Kinunana itay iti waitress a dina koma aw-awagan iti “Sir” no di ketdi “Manong” lattan. Masansan a kustomer iti dayta a restauran. Uray no agmaymaysa, mapan latta dita. Kaay-ayona ngamin unay ti pulotan ditoy a naprito a lalaem ti manok ken baboy. Nangorder manen ni Ramon iti pulotan ta naawanganen ti platitoda. Kalpasanna, linukibna manen ti periodiko iti masanguananna. No natadem ti imutektekmo, madlawmo a kitakitaen dagiti kaaduan, aglalo dagiti waitress a makikkiki iti kinataerna. Palpalabsanna ti classified ads ti periodiko idi pagammuan la ta adda babai a simrek iti restoran, aglaklako daytoy iti naubon a sabsabong ti sampagita. Liniklikan ti babai ti lamisaan dagiti lallaki a natagari, tinarusna ti lamisaan da Ramon. Nupay gagangay ti langa ti babai, naemma ketdi ti panaggargarawna ken pamudawen. Madlaw a nalasag dagiti piskelna. Nakaaruat laeng iti gagangay a pagat-tumeng a bestida nga awan manggasna. Nakasinelas laeng iti inyipit a saglilima ngata a pisos. Labsan ti napinggol a buokna dagiti nalasag nga abagana. Kasla babbaket iti langana iti sumurok a sangapulo a tawen ti pudno nga edadna a duapulo gapu ngata iti rigat nga agdama a sagsagabaenna. Ngem nalukmeg ketdi! “Sampagita, Sir?” impasungadna iti lamisaan da Ramon. Nabangag ti kasla naitubong a bosesna. Serioso daytoy a nangitanggaya iti sangaukkor a presko pay laeng a sabong. Busel pay laeng dagiti naubon a sabong. Di inkaskaso dagiti kakadua ni Mon ti aglaklako. Dida man la tinangad iti masikigan a malikudanda. Ngem insardeng ni Ramon ti nangpalabas iti periodiko. Pinuligos iti apagapaman ti tugawna tapno sanguenna ti babai. Tinangadna daytoy. Iti pattapatta ni Mon, agarup lima a kadapan ken uppat a pulgada ti katayag daytoy. Saan a maibagay iti dagsenna nga agarup sangagasut ket limapulo ngata a libra. Medio kusipet dagiti mata ti babai. Panakkelen met dagiti leppap nga agongna. Di ammo ni Mon ngem rinaemna la unay ti langa ti babai! “Sampagita, Sir?” naguni manen ti babai. Inyasidegna ti naubon a busel ti sampagita iti rupa ni Ramon. Immisem ket nagkutikuti dagiti dadakkel nga abut ti agongna. Kasla nakariing ni Ramon iti panagtagtagainepna. Nagkiremkirem. Inawatna dagiti sabong nga itangtanggaya ti babai. “M-mano?” “Dose singkuenta, Sir,” kunam la no boses ti lalaki ti mairidridis a timek ti babai. Idi bayadan ni Mon ti sabong, dina metten malagip nga ibbatan ti kumersang nga ima ti babai a nangawat iti papel de banko. Bimmalite dagiti ramay ti babai-a kasla dagita ti nangpatalged ken ni Mon a saan nga agtagtagainep. II. Daydiay ti damo a panagkitada. Maikadua iti dayta manen a sumipnget. Iti isu met laeng a panugdugyoten a lamisaan iti restauran. Ngem agmaymaysa ni Ramon. Iti dayta a gundaway, ibilangnan a kasla balitok a dina ipalubos a mapukaw iti ikutna ti babai. Dagus a pinagtugawna iti abayna ti babai nupay arintukiaden daytoy. Inyorderanna pay iti pangrabiina-a nakasdaawan dagiti nauubing a waitress a kasla mangsisiim kadakuada. Bayat ti panagurayda iti taraon a pangrabii, nakiam-ammo ni Mon iti babai: isu kano ni Corazon. Inammona no taga-ano, ti kabibiagna ken padpadasna iti biag; dagiti bambanag a kayatna koma a laksidenen a lagipen, no adda man… Makasuron ti maysa a waitress a nangipan iti lamisaanda iti orderda a taraon. Agilem ta ni met lattan Corazon ti kitkitaen ni Mon. Ania, ti kadi kasla binurtong a babai ti pangisukatan ti kasla artista a lalaki? Bayat ti pannanganda, intuloy ni Mon ti nakisarsarita iti babai: “Adda met langlanggong daydi lakaymo ta simmobra ti imonna sipud pinanawannakayo nga agiina? Mano a tawenna idiay Saudi? No koma pudno nga ipatpategnakayo, dinakay’ koma pinanawan uray no karigat ti biag ditoy! Stupid a lalaki!” Di sinungbatan ni Corazon ti sasawen ni Mon. Ti anakna ketdi ti inestoriana: “Ipatpategko unay ti anakmi. Awan ti ammona kadagiti balangkantis a rason iti panagsinami iti amana ta maysa laeng a biktima a bunga dagiti nagsasanga a dila!” Agluluan ni Corazon. “Nagsubli ni Manuel ditoy Filipinas ngem adda sadiay Bacarra ita,” intuloy ni Corazon. “Damagko nga addan sabali a kabbalayna. Para iti masakbayan ti anakko, ikarigatak a biagen iti uray ania a pamuspusan.” Nasagid ti kaunggan ni Mon. “Nasayaatka unay a babai, Corazon…” Inkarigatan ni Corazon ti immisem. “Saanak a nasayaat, Ramon. Ngem mariknak a naimbagka a lalaki.” Kinuna ni Mon a gatangenna aminen dagiti sampagita ni Corazon tapno makainanan iti dayta a rabii. “Kaasika met,” silalailo a nangibaga. Alas dies iti rabii idi itulnog ni Mon ni Corazon iti pagurayan ti kalesa nga agawid iti Ermita Hill. Nagawid metten ni Ramon iti apartmentna kalpasanna ket nairidep a dagus. III. BIERNES. Kas iti sigud, adda manen ni Ramon iti restoran. Agmaymaysa manen. Kasla likliklikannan dagiti kakaduana tapno awan ti makasinga kenkuana iti kayatna nga aramiden. Kas iti dati, umin-inum manen iti serbesa sa irapinrapinna ti agbasa iti periodiko. “Komustakan, Ramon?” Tinaliaw ni Ramon ti naggapuan ti timek ket rimmangya pay ti riknana idi nakitana ni Corazon nga umis-isem. Adda manen iggemna a naubon-ubon a sabong ti sampagita. Inawisna daytoy nga agtugaw iti abayna. Madi koma ni Corazon ta adu pay ti lakona. Ngem inkari ni Ramon a gatangenna amin a sabongna. Manen, nagsarsaritada. Ita, nakadekdekketda manen a dua. Nadlawna a naam-amo itan ni Corazon kenkuana No lagipek daydi maikatlo a panagsarakmi ken Corazon, diak mapengdan ti agpigerger. Agpigergerak gapu iti rugso a diak mainaganan! Iti panangpampanunotko pay laeng iti mabalin a mapagtengmi a dua, siak nga agdadamo itoy a tay-ak; ken isu a beterano iti gubatan, darugsoyenak iti ling-et. Inliwliwagko ti pannakariribukko panangipudnona kadagiti pasamak iti biagda nga agina. Ket dimngegak met a nalaing a kas idi immuna. Bayat ti panagsarsaritada, naestoria ni Corazon no kasano a kinagura la unay ni lakayna. “Saan a maipanggep iti kuarta ti dimi nagkinnaawatan,” sinaritana ken ni Ramon. “Adda pay la ‘diay Saudi idi ket patienna amin a maipalpalapayag kenkuana a di laeng kano is-isuna ti akimputot iti anakmi. Banag nga awan met kinaagpaysona!” “Laglag a lalaki…” kinuna met ni Ramon. “Agpaypayso a laglag!” inridis ni Corazon. “Diak ngarud ammo no apay a nakiasawaak kenkuana. Innem a tawen! Wen, innem a tawen a nagsagsagabaak. No apay a kinayatko ta di met guapo a kas kenka.” Minulenglenganna ni Ramon. Nagsinada manen iti dandani umalas dies. Intulnog ni Ramon iti pagurayan iti kalesa. Ukkorna ti maysa nga ubon a sampagita ta inyukkorna kenkuana kalpasan a binayadanna amin a lakona. Uray no nabayadanen dagiti dadduma, ilakonanto kano manen iti kabigatanna.Isun ti makaammo no dayta ti ammona a pangalapkapan, nakuna ni Ramon iti unegna. Bayat ti pannagnada nga agturong iti kanto a pagurayanna iti kalesa, saanen a sinungsungbatan ni Ramon ni Corazon ta kitkitaenna dagiti mangis-isem kadakuada a waitress a sumirsirip iti ridaw ti restoran. Iseman met ida ni Ramon ngem pasarayda agwingiwing. Ammona ti kayatda a sawen ngem dina ida ikaskaso. Ania koma ti pagdaksanna no itulnogna laeng ni Corazon iti pagurayanna iti luganna nga agawid? IV. KALPASAN ti tallo a lawas, maysa a sardam manen ti Biernes, nagkita manen da Ramon ken Corazon iti dati a restoran. Nabayag a dida nagkita ta nagpa-Manila ngamin ni Ramon a nagatendar iti maysa a seminar sa nagbakasion kadagiti kaanakanna idiay Paco, Manila. Gapu ta adalemen ti rabii, tumengngan ti rabii, di ammo ni Ramon ta impilitna lattan ti mangitulnog ken ni Corazon iti balayda. Ngem kinuna met ni Corazon nga uray di kano agawid ita ta awan ti anakna nga awirenna. Innala kano ti antina a taga-Suyo, Piddig, ket umayna isubli inton malem no bigat. Gapu ta kasta ti kinuna ni Corazon, iti apartment ni Ramon ti nagpatinggaanda… DIAK maawatan idi ti bagik. Ngem nadlawko ketdi a simmurot ni Corazon iti apartmentko ta desidido a makiinnayat iti naguapo a parsua iti dayta nga agpatnag ken naikeddengko metten ti makiinnayat iti kalaadan ngatan kadagiti naam-ammokon a babai ngerm kadagiti a panawen, isu ti paggartemak unay. Ita, no ar-arigen, patas laeng dagiti panggepmi a dua iti daydi a darikmat. Saan kadi? Diak masinunuo no narikna ni Corazon ti kas iti nariknak idi para kenkuana. Mabalin a nasged met ti panagayatna kaniak iti laksid iti pannakammona iti kinalaadna no idiligna iti langak. APAMAN a nalukatan ni Ramon ti ridaw ken naluktanna ti silaw ti apartment, pinaunegna nga immuna ni Corazon. Nerbiosen met ni Corazon a nakamattider pay laeng iti ridaw. Mayat-a-madi a sumrek. Idi kuan, simrek met laeng. Sinaruno ni Ramon. Maysa laeng a kuarto ti apartment ni Ramon. Maysa kadagiti dinosena nga agpapada a kuarto iti Nicolasa Santos Apartment Complex iti dayaen ti pasdek ti dormitorio dagiti estudiante a babbai iti INCAT. “Dimo koma inikkaten ti sinelasmo dita ridaw… agtugawka…” indiaya ni Ramon idi makalaemda. Madi-a-mayat ni Corazon nga agtugaw ngem nagangayanna, nagtugaw met laeng iti lumabbasit a sopa, iti sanguanan ti black and white a telebision a linukatan ni Ramon. Nalukneng ti sopa ket iti panagrikna ni Corazon, no mabalin la koma, alun-onenen ti sopa ti amin a kinataona tapno malibasanna ti dumteng pay a pasamak. Kasla ngamin mabain. Apaman a nakatugaw, naglikaw ni Ramon a nagturong iti likudanna sa iniggamanna ti abaga ti babai. Kasla kimsiw ti lasag ti babai iti pannakariknana iti ima ti lalaki. “Ania ti kayatmo nga inumen?” dinamag ni Ramon a bulon ti panangikkatna iti imana a naiparabaw iti abaga ni Corazon. “Awan… awan kayatko!” kinunana bayat ti itatakderna a nagturong iti diding a nakaibitinan ti kuadro a nakaimuntaran ti maysa a ladawan: nupay nataenganen, kalanglanga ni Ramon a nalabit, ti amana. Guapo met a kas ken Ramon! Damagenna koma ken Ramon nga adda itan iti kosina no asino ti nakaladawan. “Awan ammok nga inumen. Awan… diak ammo ti kayatko,” dayta laeng dagiti balikas a nagaon kadagiti pamengbengen a bibigna. “Adda Pepsik a magustuam nga in-inumen idiay restoran,” kinuna ni Ramon nga adda iti sango ti nakalukat a prigidir. “Saanen.” “Talaga?” Nagsublin ni Ramon iti salas. Indissona ti bote ti Pepsi iti lamesita iti makanigid ni Corazon. Ngem saanen a kasla kimsiw dagiti lasag ti babai. Nakarelaks laengen daytoy. Nakaturong dagiti matana iti ladawan iti diding a kasla mangmulmulagat kadakuada. “Siak ti kasla maamak…” innayon ketdi ni Ramon. “S-saan, siak ti mabuteng,” kinuna ni Corazon. Nagulimek iti apagapaman sa tinangadna a tinaliaw ni Ramon iti likudanna. “A-ania? Maamakka, kunam?” “Ammom, diak ugali ngamin ti mangyaw-awid iti babai…” nagtabbed. Pudno dayta. Damona ti mangyawid iti babai! “Babai a napidpidutmo iti langalang?” “Saan. T-ta kinapudnona, Cora… magustuanka. Magustuanka a talaga ket dika imbilang a pinidpidut iti langalang ta a-aggayyemtan, ammom dayta, di kadi?” “Kayatnak ngamin a kaidda? A kanaig?” pagammuan la ta inamad ni Corazon kenkuana. Naprangka ngem dina maperreng ti lalaki. Naklaat ni Ramon iti kinaprangka ni Corazon. Banag a kasla namagsiglot iti dilana. Ngem simmungbat met laeng: “Wen!” Serioso ti sungbatna a bulon ti yiirut ti iggemna iti abaga ti babai. Insungbatna ti “wen’ ta isu a talaga ti panggepna. Simple laeng ngem kinapudno. Kayatna a kanaig ni Corazon. Dinamag ti babai ket sinungbatanna iti kinapudno. Ania koma pay ti mas simple wenno nalawlawag koma nga isungbatna? “Kayatnak met a kaidda? A kainnayat ita? A kanaig?” insublat ni Ramon a dinamag. Kellaat nga imbaw-ing ni Corazon ti rupana. Minatmatanna manen ti ladawan iti diding. “Wen! Wen koma a… ngem… ngem diak sa mayesplikar.” Nakapsut ti bimmangag ken barbar a bosesna. “’Nia a yesplikar?” Nagturong ni Ramon iti masanguanan ti nakatugaw a babai. Nagtugaw daytoy iti coffee table iti nagbabaetan dagiti sopa. Insarunona nga iniggaman ti dua a nalasag nga abaga ti babai sa piniselpiselna dagitoy. “Awan ti rumbeng a mayesplikar, Cora. Kayatka. Kayatnak ken…” intuloyna ti nagsao. Ammona a nalaka laeng a maawan ti gaganasan ti babai kenkuana gapu iti kasla ubing nga ug-ugalienna itan ngem ania pay koma ti mabalinna? Nakadanondan iti kastoy kaadayona nga irut ti relasionda ket nasken a tungpalenna ti pagduyosan ti riknana ita. Intuloyna a piniselpisel ti abaga ti nakakumeg itan a babai. “Sika ken siak…” naguni met la ti babai. “Dakkel ti pagdiperensiaanta! Amang a bakbaketak. Nakurapayak. Nabaknangka…” “Maysaak a lalaki… maysaka met a babai…” “Saan a kasta ti kayatko a sawen. Kayatko a sawen ket… agsabalita a dua…k-kasta laeng. Aglalo kenka… naimbagka unay ngem dimo ammo ti kayatko a sawen. Ket dayta pay ti maysa tapno ibilangka a naimbag a parsua. Denggennak koma… Mon.” Kinitana manen ti diding. “Innakon. Agawidakon.” Inikkat ni Ramon dagiti imana kadagiti abaga ni Corazon. Bayat ti nainayad nga itatakderna, binuyana ni Corazon a tumaktakder metten iti sopa a nagtugawanna. Apaman a naamloyanna ti bestidana tapno agplastar ti gayadanna kadagiti bugian a gurongna, iti kasla niog a tumengna; sa siaalisto daytoy a nagturong iti ridaw. Sinaruno ni Ramon ti babai a nagparidaw. Nagsardeng ni Corazon iti ridaw sa tinaliawna a sinango ni Ramon. Nagsao: “Aggayyemta pay laeng, okey?” “Okey. Friends.” “Agkitatanto manen ‘diay restoran?” “O, wen, a… sure!” Immisem ni Corazon. “Kasta ngaruden.” Linuktanna ti ridaw ket rimmuaren. V. Sipud daydi panangyawidko iti apartmentko nga awan napasamakmi, inrantak ti saan a nagpasiar iti Paula’s ta diak kayaten nga agkuros pay ti dalanmi ken Corazon. Kasla napabainanak iti panagkedkedna nga agkanaigkami. Isu a nakalalaad a babai, dina pagustuan ti guapo a lalaki? Ngem diak maawatan ti bagik ta kasla dumakdakkel met ti pannakailiwko kenkuana! Nalabit a ti pannakailiwko a makiinnayat laeng kenkuana ti gapu? Tapno laeng matungpal ti dawat ti bagik a kanaigko iti rabaw ti ikamen? Syet… NAGIDELIBER ni Ramon iti kabarbaro nga agas a partuat ti John & Johnson, kompania a pagob-obraanna a kas ahente ti agas, iti maysa a parmasia iti Ermita Hill. Nabayag idin a likliklikanna ni Corazon. Dina kayat a makita a kasla umsien ti babai. Ngem iti parmasia a papananna, dina ninamnama nga agkitada ken Corazon ditoy. Gimmatang ti babai iti agas ti anakna, ket idi agsabatda ken Ramon, naladawen tapno maliklikan ti baro daytoy. “Mon, ‘mustakan?” impasabat ni Corazon. Iti pammati ni Ramon, mailiw ni Coarazon ta nakapigpigket ti panangkitana kenkuana. “Permi a nagadu nga obrak,” dayta ti natiliwna nga inrason. “Di payen masango a kudkuden ti nabudo…’Niat’ ginatangmo?” Imbaga ni Corazon nga agsakit ti anakna. Di ammo ni Ramon ngem rimtab manen ti iliwna iti babai. Ket imbagana a sumurot iti pagtaengan ti babai. Nayat ti babai. Awan koriente iti pagtaengan da Corazon. Dina kano pay nabayadan ti binulan a billda. Nadalus ketdi ti kuarto a pannakakosina ken pagturoganda payen nga agina. “Sori iti abongmi. Nakurapaykami… ammom dayta, Mon.” Di simmungbat ni Ramon. Naiturongna ketdi ti imatangna iti ubing a babai a nakaidda iti papag iti suli. Agtawen la ngata iti sumurok la a bassit a dua. Nadalus ketdi ti awan supotna a punganna. Nabusnag met ti ubing ken nasalun-at ti langana no awan laeng ti rikriknaenna a madi a kas ita: pispislenna ti tianna. Iti uluanan ti ubing, adda maysa a baket. Pilay nga idi laeng a naammuanna ken ni Corazon a para bantay wenno para aw-awir iti anakna no agsapul iti pagbiagda iti ruar. Tangtangdananna daytoy. Iti isasangpet ni Corazon, nagpakadan ti baket. Nakasarukod ken agpilaypilay daytoy a rimmuar. Kaarrubada kano iti kaeskuateran. Inasitgan ni Ramon ti ubing. Inaprosanna ti lumabbasit a pingping ti ubing. Inton dumakkel, kasunganinto ti langa ti inana. Ngem ammo ni Corazon a taraknen ti anakna. Awan pulos madlaw a gapu a mabaybay-an ti ubing. Immabay ni Corazon iti anakna. Adda iggemna a sartin a napno iti danum. Inukisanna ti tableta. Pinagtomarna ti ubing. Nagpakadan ni Ramon. “N-nalidayka?” nadlaw ni Corazon. “Okeyak laeng…” insungbat ni Ramon nupay nalagipna ti panangyawidna idi ken ni Corazon iti apartmentna nga awan ti napasamakda. Sintagari, timmallikud ni Corazon. Nadlaw ni Ramon: kasla aglulua ni Corazon. Nagtarus iti pannakakosina, iti likudan ti lawanit a dibision. Sinurot ni Ramon. “S-sikan sa ti saan nga okey?” Saan a simmungbat ni Corazon; tinangadna ni Ramon. Malmalmes dagiti matana iti lua. Iniggaman ti baro dagiti abagana. Immudumoden ni Corazon ti rupana iti barukongna. Iniggaman ti lalaki ti timidna. Nagpinnerrengda. Sa idi kuan, nagdennes dagiti bibigda. Napaut. Ngem pagammuan la ta napasanud ni Ramon. Dina kayaten nga ituloy ti ar-aramidenda. Kasla maariek? Ngem saan! Dina maawatan ti bagina. Tumallikud koman. Ngem nagbitinan ti babai ti teltelna sa insabatna ti pamuskolen a bibigna iti bibig ti baro. Napapaut manen. “Nakaim-imbagka a tao,” inyarasaas ni Corazon. VI. NAKLAAT pay ni Ramon idi luktanna ti nagtoktok iti ridaw ti apartmentna: ni Corazon! Naladaw a bigat ti Sabado idi. Agtudtudo. Ken agkimkimat ken aggurgurruod. Nakaaruat ti babai iti pangitingen a velvet a bestida a kimpet iti bagina. Agar-aruyot ti payong nga iggemna; nabasa ti gayadan ti bestidana. Pinastrekna. Naka-shorts ken nakakamiseta laeng. Adda itay iti kosina nga agpappapudot iti danum a pagkapena. “Inka dita kuarto ta suktam ‘ta nabasa a pagan-anaymo,” kinunana sakbay a nagsubli iti kosina. “Bumirokka iti kamisetak dita closet. Mangtemplaak iti kapeta…” Naulimek ni Corazon a nagtarus iti kuarto. Idi makatempla ni Ramon iti kape, inkabilna ti dua nga eskodilia, garapon ti asukar, kape ken coffee cream iti tray. Impalaemna. Indissona ti tray iti bassit a lamisaan. Inayabanna ni Corazon. Ngem awanen ti babai iti kuarto. “Yanmon?” “Iti banio.” “’Da kamisetamon?” “Umayka man ketdi ditoy…” Nagin-inayad a simrek ni Ramon iti banio. Nagpuligos a simmango ni Corazon kenkuana. Naklaat ni Ramon iti naimatanganna! Di nakauni a dagus… DUAPULON a tawen a napasamak daydi. Agtawenak laeng idi iti beinte uno. Nasurok a trenta ni Corazon. Napigsa idi ti tarakatak ti tudo iti yero nga atep ti apartment. Kasla agpagunggan nga agdisso dagiti tinukel ti tudo. Dinanggayan pay ti kimat ken gurruod! VII. NAGINNAYATDA iti dayta nga agmalmalem, iti kuartona. Nagin-inanaanda ti nagsarsarita. Inestoria ni Ramon ti kabibiagna: dagiti tattao nga am-ammo ken inay-ayatna ken nanggurgura metten kenkuana; daydi amana a pinapatay dagiti PC idi panawen ti Martial Law; ti inana a pimmusay gapu iti pannakatay ti amana a naduktalan a natatek iti buli iti kapanagan; daydi manongna a nairaman a pinapatay dagiti PC ta napagbiddutan a komander ti rebelde; dagiti amin a plano nga ab-ablenna agraman dagiti kadanagna unay a mapasamak kenkuana. Simmublat ni Corazon a nangbukra iti kabibiagna: Narugianna ti nagadal iti kinamaestra ngem nagsardeng idi malmes ti amana a nagam-udan ti bagyo iti taaw a nagkalapanna iti La Paz. Ti panagrigatda, ti panagasawana, ti panaganakna, ti panagtrabaho ti asawana iti ballasiw-taaw, ti panangpanaw ti asawana kadakuada gapu iti imon ken gapu iti maysa a babai, ti panagrigatda nga agina… Kadagiti simmaruno a lawas, nagtultuloy ti innayatda. Iti mismo nga apartmentna. No aggapu iti obrana, madanonen ni Ramon ni Corazon a nakailad iti kama iti apartmentna. Inikkannan iti duplikado ti tulb ek ti apartment ti babai. Nagtibnoken ti karayo, iliw ken pinnateg ti panaginnayatda. Maysa a rabii, inawis ni Corazon ni Ramon a mapanda iti Paula’s. Kunana a mailiw iti lugar a damo a nagkitaanda. Ngem nagkedked ni Ramon. “Saan nga ita, sabalinto a sardam. nakadagdagaang…” inrasonna. “Addan aircon idiay Paula’s…” impilit ni Corazon. “’Ton maminsanen…” “Dimo kayat nga adda makaammo maipapan kadata ‘gamin, ‘nia?” Ginuyodna ti ules nga inyabbong iti lamolamo a bagina. “Saan. Ngem kagurak la ngamin dagiti nagsanga ti dilana…” “Saan!” inyingar ti babai. “Ibainnak a kadua iti publiko, Mon. Kaid-iddanakon ngem ibainnak a kadua… nga ipakita iti kaaduan. Dayta ti madlawko!” “Saan a pudno dayta… Kagurak la ngamin ti tsismis. Kayatko ti agtalinaed a didak am-ammo. Daytay didak pagsasaritaan!” “You owe me, Mon!” impilit ti babai. “You owe me!” “Kunak manen: kagurak ti mapagsasaritaan. Dayta laeng. Ken diak ammo dayta lablabidem. Ken awan ti ammok nga utangko kenka!” Agburek metten ti darana. “You owe me, Mon!” inyikkisen ti babai. Bimmaba iti kama. Sinapulna ti pantina. Ngem idi dina masapulan, dinardarasna lattan ti nagpantalon. VIII. KADAGITI simmaruno nga aldaw, naawan ti ganas ni Ramon a makipagkita ken ni Corazon. Saanen a mapmapan idiay Paula’s. Inranrantanan ti agawid a naladaw, pasaray di payen agawid no dadduma. No namin-ano a nadatnganna ti surat ni Corazon iti rabaw ti kamana. Nabayag kano a nagur-uray ngem nagawiden ta rabiin. Maysa nga agsapa, iti opisina da Ramon iti Bacarra Road, makumikom ti baro a mangrebrebisar kadagiti adres dagiti parmasia a pasiarenna iti kabangibangda nga ili idi agkiriring ti telepono iti abayna. Pinidutna a dagus ti auditibo ta impagarupna a klientena ti tumawtawag. “John & Johnson Laoag City Regional Field Office, Ramon Ramones here, hello?” “Mon, mailiwak unay kenka!” Naklaat ni Ramon. “C-Corazon?” “Wen, siak, apay a kasla naklaatka?” “K-komustakan?” “Okeyak met ti kunak. Sika?” “’Mom ti rigat ti opisiok. Makabannog.” “Kasano met dagita kaobraam?” “Napiada met…” “Ibagbagam kadi kadakuada ti maipapan kadata?” Nagulimek ni Ramon iti apagapaman. “Saan…ngem ‘gurayka, Cora, denggennak: agkaiwara dagiti papeles ita iti lamisaanko. Mabalin kadi a…” “Kayatka a kasarita, Mon. Ita nga aldaw!” nagbarbar ti timek ni Corazon. Nagtulaganda nga iti apartment ti lalaki ti pagkitaanda: alas singko iti malem. Alas tres pay laeng, nakaawiden ni Ramon. Nagur-urayanna ti nagbuya iti telebision. Eksakto nga alas singko media idi sumangpet ni Corazon. Nakatraysikel a simmangpet, ket iti mismo a sango ti ridaw ti apartment ti dimsaaganna. Nakabestida ken nakasinelas laeng a kunam la no mapan makitienda. Linuktan a dagus ni Ramon ti ridaw tapno makastrek a dagus ti babai. Dina maawatan ita no apay a kagurana nga adda sabali a makakita iti isasangpet ni Corazon iti apartmentna. Kagurana ti lanipak ti sinelas ti babai. Kagurana aminen a kinatao daytoy nakalalaad a babai! “’Pay a ditoy mismo a sango ti dimsaagam?” nairteng ti rupana a nangipasabat. “I-ibainnak? Dinakon kayat a makita pay, kasta?” Inrikep a dagus ni Ramon ti ridaw apaman a nakastrek ti babai. “Pudno dayta!” inkiraudna. “Animalka!” nababa ngem natangken ti timek ni Corazon. Nagtarus iti laem. “Nakarkaroka payen ngem iti pimmanaw nga asawak!” makapungtot. Nagtugaw sa nagsikkawil. Nalukaisan dagiti dadakkel ken immakasia a luppona ket nagparang dagiti napattopattok a sagbibinting a ngumisit a piglat iti ngatuen dagiti tumengna-a kasla idi laeng a nadlaw ni Ramon. Nagkutikuti dagiti dadakkel nga abut ti agongna. Kumaramut ti ikikita dagiti matana ken ni Ramon. “Ti kunam, kaslaak la karne a no maumaam wenno awanen ti yalam ket ikanselmo ti ordermo?” ad-addan ti tadem ti kusilapna ken ni Ramon. “Maammuam ita a sabaliak, Ramon! Dimo makansel dayta nga ordermo. Saanak a karne!” “Cora, nasaysayaat no pumanawkan. Inkan!” Nagkatawa laeng ni Cora. Nagtalinaed a nakatugaw. Inkarkarona ti nangipakita kadagiti nalukaisan a luppona. Ngem imbes a kailiw ni Ramon a kas iti kallabes, kaariekna ketdin! “Mapankan!” “Saan! Inyopreserannak idi iti Pepsi, ita kasapulakon. Mawawak itan. ‘Yalaannak man, Honey?” makasalugsog ti isemna. Kellaat a ginammatan ni Ramon dagiti abaga ni Cora sa ginuyodna a pinatakder. Nasaktan ti babai. Nagikkis. Nagsaibbek. Induron ni Ramon daytoy nga inturong iti ridaw. Nagkumeg ti babai. Nagsangsangit. Nagtalinaed a nakatakder ti Ramon iti sango ni Corazon. Kasla bumtaken ti barukongna iti pungtot. “Pumanawka, sika a nalaad a parsua!” imbugkawna. “Sabidongnakan dagiti matak!” Nagtaray ni Corazon a rimmuar iti compound ti apartment. DUA a tawen kalpasan daydi panagsinami ken Corazon, nasabatko ti baket a pilay a para aywan idi iti anak ni Corazon. Bigat ti Domingo idi, iti maikadua a kadsaaran ti merkado iti siudad. Napanak immuraga ta kayat ni Cynthia, ti di pay nabayag a kaingungotko, ta agkaldokami kano iti karne ti baka. Nakasarukod ti baket ket tinulongak nga immuli iti agdan. “’Yan itan ni Cora, Nana?” “Nabayagen nga awan. Sinublianna idi ti dati a lakayna idiay Bacarra…” “Di met addan sabali a kabbalay ti lakayna, Nana?” “Wen. Ngem ania ngarud no awan sabalin a kamanganna. Ngem talaga a naloko ti asawana ta pati dagiti baka iti pastona, impatapuakna kano iti derraas sa nagsingir iti insiurans.” “Ket ania ngarud ti napasamak ni Cora?” “Nangbayad kano ti asawana iti nangatal kenkuana idiay Bacarra!” “Ket?” “Daksanggasat!” Nakigtotak iti dayta a damag. “K-ket ti anakna?” “Diak ammon ti napasamakna!” IX. Pinungot ni Ramon ti buokna. Dina maawatan ta iti pannakaammona nga awanen ni Corazon, nariknana a kasla isu ti mismo a kriminal a nangpapatay iti daytoy. Maasian iti daytoy. Ania ngata ti napasamak no dina kinarelasion? Sibibiag ngata koma pay? Nga iti laksid ti kinarigat ti biagna, iti kinalaadna, naragsak met iti sidong ti ipatpategna a nakabusbusnag nga anak? Wen, awan sabali, siak met laeng ni Ramon… ###

ni gayyem nga ariel sa.....

About Me

Name:aurelio agcaoili y solver
Location:United States
A creative writer and social researcher; holds advanced degrees (phd, ma, mba) and bachelors (ba, phb); held tenured appointment at the university of the philippines; was once an associate of the institute of creative writing, U of the Philippines; vice pres of gumil filipinas; pres of kaguro; editor; and author of the award-winning novel, dangadang (UP Press 2003); area editor of Filipinos Writing (anvil 2003); 2 books of poetry (Rugso iti Panawen ti Risiris & Derrep iti Panawen ti Dangadang, 1998; senior editor, Salaysay (Mga Pananaliksik sa Wika at Panitikan, 2000); autor, Raya, 2004; and other books and monographs on literature, semiotics, cultural studies. presently working on the other novels for the Kailokuan Quartet (Bannuar, Ili, Wayawaya); also working on a book on the Filipino Diaspora (Negotiating Identity, Transacting Nationhood).
View my complete profile

TI GIL-AYAB.......

II GIL-AYAB ITI DALIKAN A PINARNUAY
TI BUKUAN NGA ANGUYOB

piniritmo, naibbatam
dimo kabaelan nga iggaman.
pinidutmo iti sangadakulapan
inyasidegmo ita naisem a rupam
ngem natnag, ta idi la a maamirismo
ti dagsen ti anguyob nga adda
bukona – nga addaan kallugong a kas ken ni
lelongmo a Pacio iti ladawanna a nakaiggem
iti buneng, idi tiempo ti kastila.


pinidutmo manen, ngem duan a
dakulapmo, narnekanka a
nanggammat: nagukrad naarimasa
a bibigmo… nananam ti sam-it,
ti banang-esmo; nangemkemak!
pagamuan, ta inyulam, induronmo
nga inyalud-od impababa,
(naumaam?) ngem saan gayam
ta nabuyogan iti panagapa
dagiti tumengmo!
ket naangngaban manen ti anguyob:
naammolan iti kasta unay irut –
sa napuyotan iti ingge’t pigsa
a naggulagolan pay dagiti sungrod
ti dalikan a gimmil-ayab…

napasgedam iti uray la
ti dalikan. ti linutom
nagsibo ti uray la ta dimo
pulos inyula nagpapaska a
nangipuspusipos iti sungrod
a nayammala kasla anguyob nga
adda buko-kallugongna… kalpasanna,
naalep-epan ti bara. ngem maaritka
manen a pumug-aw iti anguyob –
ta ti dalikan naalay-ayan,
kalpasan ti nagsasaganad a
pusuak ti gil-ayab!

Ken manen, manen…
ken manen ken
ania? m-manen?
ahhhhhhh!!!!!

DANIW a sinurat met 'toy pagayamyo....

KUADRADO A RUEDA ken dadduma pay a Daniw:

1. Lagip iti Nagmanto nga Arubayan
(nanumo a sagut kadagiti appoko ni Ina Piling)

no mabalin diakon kayat a lagipen!
Ruangan dagiti rakrak nga inaladan ‘di arubayan
A nagpipingkian tadem a natiptippingan
A nangipinta’t nalabbaga kadaratan, ken.....
Nakaimulaan bin-i’t 333 padeppa a kadadagsenan.

no mabalin lapgisekon iti panunot!
Dagiti kusipet a paggaak nakarimrimon
Asug-ikkis dagidi nakuneskunes a sabong
Nga inilgat-inluges dagiti lati a samurai
A namunganayan immuleg a martsa ni patay.

No mabalin itaemkon ti anniniwan!
Dagidi nagampayag kalbo nga agila iti dan-aw
Nangsippit iti agbuabo a suako ngem awanan beggang
Nangipalladaw makatitileng kanalbuong ti pusil ken garand
Naalian iriag-pulikkaaw dagidi balangakntis a dangadang.

No mabalin lipatekon a mamimpinsan!
Dagidi napakrisan a ridaw ‘di naiwawa a pagadalan...
Iti Mendiola a nagbugsotan naruay a pinanid ti masakbayan,
Ken linapgis dag'ti kanalbuong iti eropuerto, naipalais
Kadagidi ikkis-danag-landok a nagkarayam iti EDSA!

Iwaksik koma idan a lagipen ta makaaliawda, ngem nasken
A kalien tapno maikitikitda: iti saklot ti kambas ti istoria –
A patawto dagiti sumaruno a kaputotan, nga aglayag mangsubli
Kadaydi naangrag-nangmanto nga arubayan ‘di kalman!


2. KARAMUT TI KASIPNGETAN:IPAPANAW, PANNAKADALEB KEN PANAGSUBLI
(unnoy-ikkis ti maysa nga arapaap)

IPAPANAW -

Innakon patgan ti awis –
Warsiannak 'ti kararag
Silaw ti anniniwan
Sarukod dagiti dapan
A kumaramut kadagiti ngipen
Garakgak dagiti napasidumri
A bibig dagiti nalag-an timidna
Nga ari iti kahita a pagarianda?

Ala, wen, agsusuonak iti diken –
Ibuatko dagiti tagainep
Anusak dagiti ikkis
Salugsog a makamermer
Nga angin dagiti kullayaw
Para iti ugis nga inyugedko
A surotek agingga iti ngudo
Pagpatinggaan ti unnoy-tured
Agingga a saramsamek
Bunga ti anguynguy-a a namnama.

PANNAKADALEB -

Ngem apaunayen ta –
Balangkantis ti libro ti biag!
Nakaimalditan dagiti naslep,
Marayray-ab a pinanid
Dagiti napirpir-at a kari
Nga abalbalayen ti sutil, ken
Nagkuribateg a namnama!

Naapgaden dagiti ayug
Kawawen dagiti lente
Ti bulsek nga arapaap
Dalluyo dagiti umel a talukatik
Orasan iti poste nga agpagpaggaak
Iti kabakiran ti siudad…

Ha-ha-ha… siak?
Sawsawir ti lawag?
Ha-ha, usarekon daradara a lapis
Yugedkon pagpatinggaak
Ta dakayo’t makapuling!
Karsel ti konsensia
Iti naangdod a plasa
Nga intanem dagiti bingraw!
Iti riduma a katapokan
A paypay-udan dag’ti iriag
Balangkantis a payapay!

PANAGSUBLI –

Kastan, yamanem pay
Ta ingatok dagiti imak
Nga agpakada kenka:
(nailubnak, nailungon)
makasabidong a bunga!
Ta dikanto pulos masukdal?
Iti inka panagkarkaradap!
Iti pitak nga arubayam
Ti sipnget a di masilnagan.

Adtoyakon –
Agtagtaguob a bingkol
Iti ngarab dagiti rengngat
Ti makapleng a pannakaulila.
Iti gingget dagiti rippiis
Mangsulsulek iti kinaulimek
A pinanawak-pagpatinggaak…
Ta awan pagpiliak
Masnop a pagaponak!

Ditoyen pangabalbalayak –
Iti kinaasinok a nanaganan
Iti siak: ta ti kunak idi - saan a siak
Ngem kunakon ita - a siak
ket saan a mannalon iti siudad!


3. DIAK MAILAWLAWG

Diak mailawlawag –
No apay nga agkanta dagiti kulibangbang
No apay nga agmisuot dagiti rosas
No apay a makuneskunes dagiti papel
Ken no apay a matukkotukkol dagiti lapis…

Diak mailawlawag –
No apay nga agkulipagpag dagiti pul-oy
No apay nga agtulatid dagiti ayug
No apay nga agsala dagiti turod
Ken no apay mga agdalluyon dagiti rangkis…

Diak mailawlawg –
No apay a maruruka dagiti ulep
No apay a makasinit dagiti bayakabak
No apay nga aggaapa dagiti tambak
Ken no apay nga agasug dagiti kutibeng…

Diak mailawlawg –
No apay nga agrukob dagiti sagumaymay
No apay a bumlad dagiti ramut
No apay a pumarasipis dagiti taredted
Ken no apay nga agalikuno dagiti kinelleng…

Ngem ammokon no apay –
Nga aglinnaaw iti agmatuon
A mangpabussog iti kapatagan
Ken no apay nga agsaning-i
Ti apagsingising nga init!

4. NAMNAMA

Saannak a pilay: makatakderak.
Saannak a bulsek: makakitaak.
Saannak a tuleng: makangngegak.
Bay-annak a rumkuas, mangtunton,
Sabali a dana daytoy a lubong.
Salansanekto dagiti bantay a naisay-isay,
Damiliekto dagiti turod a nargaay,
Anusakto dagiti padeppa nga ibaklay.
Ta natibkerakon a mangalimano, awan pagpilian
Nakersang a dakulap ti nakaparsuaan.
Ammok a sabtennakto latta dagiti saplit,
Ket maburiborto ti waneswes dagiti sangsangit,
Kumaramotto dagiti kimat ti ladingit,
Tibnokanto pay dagiti kimraang a paggaak
A mangpadasto mangpirpirsay naatap nga arapaap.
Ngem kumpetakto latta iti ngudo ti tadem,
Basatekto ti dalluyon dagiti umallatiw a pakinakem
Bulonakto iti kired ti agsusukot a kinasimbeng,
Ket no mapurosakto a madaleb latta, kas pagarigan –
Yad-adayon, Apo, ngem bumangonakto manen
A di mainsasaan!


5. BUKANEGAN TI AGAM-AMMANGAW NGA AGINA
(sentenario iti nasulinek, putputong a lugar iti amianan)

mangankan, luktamon ‘ta ungot, nakkongko, aya,
ta intan bumuya insaganada adu a bambanag idiay plasa,
ngem mangibatika koma, nakkongko, pangangaasim, aya
ta mais ken namantikaan a bugguong ta addanto pagsangpetanta.

diak sa umayen, ‘nang, ta kaslaak la guriguren,
madi ‘toy riknak, diak maawatan ‘toy nakem
napakaroak sa ti nagbagbagkat rinangaya a bagas, nagmalmalem,
nga inserrek iti sarusar ni kapitan para kano ita a pasken.

ay, yalistom ta sumurotka, dika umapal, aya?
nga umay mangbuya babassit kada dadakkel a bandera?
ta uray isu la ti pakakitaan wenno pangabrotanta,
‘di siam a salup ken ‘di lima pulo pisos inutang a donasionta.

dayta’t pampanunotek, ‘nang, a pakasikoran
dondonasion a kunada, bukodan sa met ni apo kapitan,
nakurapay a kas kadata, dida koman iramraman
ta pagmatrikulak la koman iti umadani a panagseserkan?

aganusta, nakkong, ta ‘su’t nabiled a bilinda
uray ta ita kano met laeng ‘toy sentenario a kunkunada,
pakalaglagipan kano kadaraan,
banbanuar nanggun-od wayawaya.

sentenario, kadaraan, bambanuar ken wayawaya a kunayo,
diak maawatan…
kastila, risrisal, bombonipasio, mangmangngegko ngem kanayonak a mayaw-awan,
no ibaonnak koma’t eskuela, ‘nang, nalabit nga innak maammuan.
ay, nakkong, ‘ray siak, diakammo met… inta ketdin maladawtan
awan kuarta, nakkong, baamon ti es-eskuela sumursurotta lattan…

Nakagun-od iti Maikadua a Gunggona iti Pasalip ti Daniw nga inesponsoran ti Pinsesa Urduja Literary Awards ti GUMIL Pangasinan idi 1998.

DAGITI ESPONSOR TI ATILA, 04-05 - SARITA

1. ti JATOBI, INC., imatonan ti numo 'toy biang a mangipaay iti Umuna a Gunggona.

2. ni Balasang Jacqueline B. Oloan iti Massachusets ti Maikadua a Gunggona.

3. da Mr. ken Mrs. Pel Halaba iti Killeen, Texas ti Maikatlo a Gunggona.

4. da Mr. ken Mrs. Lupo iti San Diego, CA ti Maikapat a Gunggona.

5. da Mr. ken Mrs Bobby Fortenberry iti Blessing, Texas ti Maikalima a Gunggona.

PAKAAMMO/WARAGAWAG TI ATILA, 04-05 IPAW-ITYON 'TA PAKISALIPYO...

SALIP #1:

Art Tolentino Ignacio Literary Awards 2004-2005

Salip iti Puturistiko a Sarita Dagiti Pagannurotan:

1. Silulukat ti pasalip iti amin a mannurat nga Ilokano, agdadamo ken saan, iti man Filipinas wenno iti uray ania a pagilian.
Nangrugi ti pasalip iti Enero 1, 2004 ken aggibus iti Enero 31, 2005.

2. Ti sarita a suraten ket puturistiko, agwerret kadagiti tao, lugar ken pasamak iti masakbayan, iti sumaruno a 25 wenno 50 wenno 100 a tawen manipud iti agdama. Nasken a maipapan kadagiti Ilokano, mailugar ken mapasamak iti Filipinas kangrunaan iti Kailokuan, ti putaren a sarita. Saan a nasken a maipapan iti siensia wenno teknolohia ti tema wenno pakabuklan ti sarita, ketdi, maipangruna a matratar ti kultural, sosial, politikal-ideolohikal, ekonomikal wenno uray nainrelihionan a kasasaad ni Ilokano wenno ti Kailokuan iti masakbayan. Nupay kasta, no saan a maliklikan a mataked ti siensia wenno teknolohia mainaig kadagiti naagapad a kasasaad, saan koma nga agtinnag a bin-ig a science fiction ti sarita.

3. Saan a makedngan ti kaababa wenno kaatiddog ti isalip a sarita, nawaya ti autor a mangeddeng no mano a panid ti manuskrito nga isumitena. Nasken met a naimakinilia ti isalip a sarita iti doble espasio iti 8-1/2” x11” a bond paper. Nasaysayaat pay no naikompiuter ti isalip iti font size a 12 ken fontface a Times New Roman wenno Arial. No naikompiuter ti isalip, pakuyogan ti kopiana iti diskette a naglaon iti file ti entry (iti MS Word document (.doc wenno .rtf) a format). Uppat a kopia ti manuskrito ti sarita ti mangbukel iti entry. Parbo a nagan ti usaren ti autor kas byline iti entryna. Pakuyogan ti entry iti nakarikep a sobre a naglaon iti paulo ti sarita, parbo ken pudno a nagan, kompleto/umno nga adres ti agdama a pagtaengan wenno pagobraan, email address ken cellphone/telephone number (no adda), maysa a 2”x2” a kaudian a ladawan, ken ababa a pakasaritaan ti biag.
Maysa laeng a sarita nga orihinal, bukod a putar, saan a patarus manipud aniaman a pagsasao, di pay naipablaak iti aniaman a publikasion a printed (libro, magasin, pagiwarnak, kdpy) wenno digital (e-book, internet, kdpy) ken di pay nangabak iti aniaman a salip, ti mabalin nga isalip ti tunggal awtor.

4. Agbalin a kukua ti esponsor dagiti mangabak a sarita ken addaan karbengan a mangedit ken mangipablaak kadagitoy iti libro, magasin, pagiwarnak, internet, iti man printed wenno digital a format, nga awan sungsungbatanna iti autor. Agtalinaed ketdi ti copyright iti autor.
Pinal ti pangngeddeng dagiti hurado, saan a maibabawin ti naikeddeng a nangabak, malaksid no matakuatanto a sinalungasing ti nangabak nga autor ti Pagannurotan Bilang 5. No naglabsing ti autor, maibabawi ti premio ket maparitanto metten a makisalip pay kadagiti sumarsaruno pay a pasalip ti ATILA.

5. Paset ti pasalip ti panangsuratto dagiti agpaay a hurado iti bukodda a critical analysis wenno paliiw kadagiti amin a naisalip a sarita, nangabak man wenno naabak. Maisingasingto a maipablaak met dagitoy a paliiw wenno makuna ti/dagiti hurado iti magasin wenno libro a pakaipablaakan dagiti mangabak a sarita.

6. Dagiti premio: Umuna a Gunggona: $550.00; Maikadua a Gunggona: $450.00; Maikatlo a Gunggona: $350.00; Maikapat a Gunggona: $250; ken Maikalima a Gunggona: $200.00. Maipaayan pay iti Plake ti Pammigbig dagiti mangabak. Mapadayawan dagiti mangabak kabayatan ti National Convention ti GUMIL Filipinas iti Kalgaw 2005. Dagiti mangabak a saan a makapan iti GF Convention, maibusonto wenno mapanto idanon ti esponsor ti premioda.

7. Ipatulod dagiti entry itoy nga adres: ATILA 2004-2005, c/o Daniel Nesperos, Liwayway Publishing, Inc., 2249 Chino Roces Avenue, 1231 Makati City. Kadagiti adda accessna iti Internet, nasaysayaat no i-email ti entry iti kampilan001@yahoo.com wenno artesobra@yahoo.com wenno AIGNACIO@hot.rr.com (i-attach iti email ti file ti entry agraman nakasina a file ti ababa a pakasaritaan ti biag; pakuyogan met iti scanned a ladawan (no adda), i-attach met laeng daytoy iti email). Nasken a maipatulod amin nga entries iti di naladladaw ngem Enero 31, 2005 (nasken a natimbrean ti sobre wenno pakete wenno email iti petsa sakbay wenno iti Enero 31, 2005).



SALIP #2:

Art Tolentino Ignacio Literary Awards 2004-2005Salip iti DaniwDagiti

Pagannurotan:


1. Silulukat ti salip iti amin a mannaniw nga Ilokano iti Filipinas ken iti uray ania a pagilian. Mangrugi ti salip iti Marso 1, 2004 ken aggibus iti Enero 31, 2005.


2. Koleksion ti daniw, a buklen ti 12 wenno nasursurok pay, ngem saan a sumobra iti 15 a dandaniw, ti suraten kas entry. Silulukat ti tema ti putaren a daniw ngem maipangruna dagiti mangiladawan iti kultura ni Ilokano. Nawaya ti mannaniw iti estilo a kayatna a panangputar wenno panangsukog iti dandaniwna.

3. Nasken a naimakinilia ti isalip a dandaniw iti doble espasio iti 8-1/2” x11” a bond paper. Nasaysayaat pay no naikompiuter ti isalip iti font size a 12 ken font face a Times, Times New Roman, Helvetica wenno Arial. Uppat a kopia ti manuskrito ti koleksion ti dandaniw ti mangbukel iti entry. Parbo a nagan ti usaren ti mannaniw kas byline iti entryna. No maikompiuter ti maisalip a manuskrito, mapakuyogan koma ti hard copy iti diskette a naglaon iti dua a MS Word document (.doc wenno .rtf) a kopia ti entry. No ikoreo ti manuskrito a maisalip, pakuyogan ti entry iti nakarikep a sobre a naglaon iti paulo ti koleksion ti daniw, parbo ken pudno a nagan, kompleto/umno nga adres ti agdama a pagtaengan wenno pagobraan, email address ken cellphone/telephone number (no adda), maysa a 2”x2” a kaudian a ladawan, ken ababa a pakasaritaan ti biag. No i-email ti entry, pakuyogan daytoy iti dua a MS Word document (.doc wenno .rtf) a naglaon iti paulo ti koleksion ti daniw, parbo ken pudno a nagan ti mannaniw, ken ababa a pakasaritaan ti biagna; pakuyogan met iti scanned a ladawan (no adda), i-attach met laeng daytoy iti email.

4. Maysa laeng a koleksion ti daniw nga orihinal, bukod a putar, saan a patarus manipud iti aniaman a pagsasao, di pay naipablaak iti aniaman a publikasion a printed (libro, magasin, pagiwarnak, kdpy) wenno digital (e-book, CD-ROM, DVD-ROM, internet, kdpy) ken di pay nangabak iti aniaman a salip, ti mabalin nga isalip ti tunggal mannaniw.
Agbalin a kukua ti esponsor dagiti mangabak a daniw ken addaan karbengan a mangedit ken mangipablaak kadagitoy iti libro, magasin, pagiwarnak, internet, iti man printed wenno digital a format, nga awan sungsungbatanna iti mannaniw. Nupay kasta, agtalinaed ketdi ti copyright iti mannaniw.

5. Pinal ti pangngeddeng dagiti hurado, saan a maibabawi ti naikeddeng a nangabak, malaksid no matakuatanto a sinalungasing ti nangabak a mannaniw ti Pagannurotan Bilang 4. No naglabsing ti mannaniw, maibabawi ti premiona ken mapawilanton a makisalip pay kadagiti sumarsaruno pay a pasalip ti ATILA.

6. Paset ti salip ti panangsuratto dagiti agpaay a hurado iti bukodda a critical analysis wenno paliiw kadagiti amin a naisalip a daniw. Maisingasingto a maipablaak met dagitoy a paliiw wenno makuna ti/dagiti hurado iti magasin wenno libro ken dadduma pay a medium a pakaipablaakan dagiti mangabak a daniw.

7. Dagiti gunggona: Umuna a Gunggona: $350.00. Maikadua a Gunggona: $300.00. Maikatlo a Gunggona: $250.00. Maikapat a Gunggona: $200.00 ken Maikalima a Gunggona: $150.00 Maipaayan pay iti Plake ti Pammigbig dagiti mangabak.

8. Mapadayawanto dagiti mangabak kabayatan ti National Convention ti GUMIL Filipinas iti Kalgaw 2005. Dagiti mangabak a saan a makapan iti GF Convention, maibusonto wenno mapanto idanon ti esponsor ti premioda.

9. Ipatulod dagiti entry itoy nga adres: Salip ti Daniw, ATILA 2004-2005, c/o Daniel Nesperos, Liwayway Publishing, Inc., 2249 Chino Roces Avenue, 1231 Makati City, Philippines. Kadagiti adda accessna iti Internet, i-email ti entry iti kampilan001@yahoo.com wenno artesobra@yahoo.com wenno AIGNACIO@hot.rr.com. Nasken a maipatulod amin nga entries iti di naladladaw ngem Enero 31, 2005.

Tuloy ti: Dagiti Nangabak a Sarita......

Dagiti Ladawan iti Naray-ab a Kambas

First Prize Winner: 2nd Prinsesa Urduja Literary Awards, 1998,
GUMIL Pangasinan

BALLA! Kasta ti awag dagiti tao kenkuana, agraman dagiti nasisinged a kabbagianna. Ngem kunana met nga isungbat kadakuada: “Sa’nak a balla. Dakayo ti agballa. Agballa kadi ti ammona ti agsala, ti pumaltog ken ammona pay ti agkanta? Wen, nalaingak nga agkanta! Ha, ha, ha...!"

Nakatangkayagen ti init….. Hunio 12, 1977

KAS ita, adtayta manen nga agkankanta ken pasaray agsala iti abay ti agrakayan a kawayan a tawa ti kalapawda! Adda mikroponona nga ambuligan:

“Bayang magiliw, perlas ng silanganan. Alab ng…..”

“Dinak koma umay badangan ‘ta bangkag, Kosip, di ket ‘ta kantakanta ti tarabakom,” indil-ag ni amangna a kasla nakurikoran iti kinantana. “maikkannaka ‘ya ti lamot ‘ta gilgiliw!”

Insardengna ti nagkanta. Dina sinungbatan ti amana. Inlisina dagiti matana kadagiti agluomen ngem natangsit pay laeng a pispiskel ti amana a minuli ti karayan, ti bantay ken bangkag. Naguyod ketdi ti imatangna iti alipugpog iti matan-awanna a nalawa a kapanagan ti Karayan Padsan a nangiballawes a nangruros kadagiti nagangon a sanga ken bulong dagiti dangla ken dumanay ken ledda sa nayuddog a naikuruay kadagiti ummong ti sisiit iti naisang-at a ramrama iti igid ti sumilap a saraisin nga ayus. (Adda ti balayda iti nagbaetan ti agrunoron a teppang ti karayan ken iti sangapirgis a kabatuan a bangkag a kimmarayam aginggga iti puon ti kalbon a Bantay Bekkel. Putputong.)

Tumanabbaaw ti amana a timmallikud. Nagtiwatiw ti naibaina a buneng iti siketna.

“Baam kad’ ‘ta anakmo, Milio,” intubngar ni Ina Piling iti lakayna idi nagsabatda iti ridaw ti agindayon ti datarna a kosina. Naragsakan ni Jose a nakangngeg iti inana. Isu laeng ti mangkankanunong kenkuana no kasta a pagpapasan ni amangna. “ammom la ngaruden ti kasasaadna...”

“Maumaakon kadayta a conio! Naim-imbag pay a simmangpet idi a napirpirsay ta bareng adda koma nakairanudan kenkuana!” nagallungogan ti kasla naipakan a wasay a boses ti lakay.

Kellaat a nanakraad ti putek nga agdan sa nadayyeg ti basar a duag. Nagtibbayo ni Jose! Kalaban! Dayta ti kellaat a timpuar iti ulona. Dagus a nagpakleb iti datar sana impaturong ti ambuligan a petpetpetanna iti paggapuan ti danapeg.

Bang-bang-bang! impukkawna apaman a naikuadro iti ridaw ti simmagpat iti duag.

“‘Payya manen?” kasla kumilaw dagiti simmibeg a mata ni Maxi a nagsaludsod. Isu ti kassangpet nga immuli iti duag.

“‘Ta sadut a manongmo, a,” ingngirsi ti lakay ni Jose iti abay ti tawa. Nakatakderen ni Jose. “siit a talaga!”

“Milio!” ni Ina Piling. Naglua. Kinusilapan ni Maxi ti manongna. Sa nagsanaltek a bulonna ti nagwingiwing. Immuneg daytoy iti kadaklan ti balay.

Minatmatan ni Jose ti umas-asideg ken nakarupanget a kabsatna. Adda panagsenen-ti -langana a bay-on a bitbitna. Agdawdawadaw ti nalaylay a balangeg iti bibig ti bay-on.

Idi rabii, naladaw a sardam, nasiripna a dinagas manen dagiti dina am-ammo a tattao. Adda pay babbai. Bitbitna manen dayta a bay-on!

Agkalap iti ilakona a bunog ti kaaduan a trabaho ni Maxi iti aldaw nanipud pinadisi ni Don Braulio ida ken amangna a katalonan. Ngem kanayon a rumuar no madagas iti rabii. Pasaray di agawid iti no mano nga aldaw. Adda bassit nga abongna a yal-alikakana iti likudan ti balayda. Ad-adda a dita ti paggigiananna.

“Dika koma agsapul ngamin ti ubram, ‘bagis, kasta unay a rikut ti biagen,” kinunana apaman a naasitganna ni Jose sana ginuyod ti ig-iggaman daytoy nga ambuligan ngem nagpatangkenanna.

Nababbaba ni Jose, ngem ti panagkunana, mapatasanna ti pigsa ti nataytayag nga adienna. “’nia kadi manen ti ub-ubram?”

“Agkankanta.” Awan as-asi nga insungbat ni Jose. Nagtugaw iti langkapi sa kimmita iti ruar. “Luplupang hinirang manen? Ha?”

Bigla a linipak ni Maxi ti teltel ti kakaenna sana ginutad ti takiagna. “Inta ketdi agkalap, intan…” Ipilitna a patakderen.

“Diak kayat!” inwadag ni Jose. Napasanud ni Maxi iti pigsa ti pannakaiwadagna.

“Durabenka manen, ne, hmmmm!” Linayatan manen ni Maxi. “Saur! Padam la dagiti…”

“Maxi, ba’am kad’ ‘ta kabsatmon, a,” immasideg ni Ina Piling kadakuada. ‘’mom metten ti sakitna.”

Rinakep ti baket ni Jose. Agsasaibbek. Nagkatawa ni Jose sana ginuyaban ni Maxi. "Beeeee..."

“Balla!” imbales ni Maxi sana sinikkadan. “Dika kamman la…hmm…”

“Maximo,” inanawa ti baket. “dimo iramraman ‘toy kabsatmo!” Sinango manen ni Ina Piling ni Jose.

“Kosi, barok?” inaprosan ti ina ti pingping ti barona. Iti panagrikna ni Jose, kas man la apros ti nadam-eg a pul-oy nga ikurway ti karayan iti bigbigat dagiti nakersang a dakulap ti inana. “Kaano ‘ya ‘gamin nga aglaingka, barok?”

“Nalaingak met ket, he-he,” timmakder ni Jose sa nagsaludo. “denggem ket nalaingak pay a kumanta: Alab ng puso, sa dibdib mo’y buhay.….”

“Ayna, barok, aya...” nagdung-aw ti ina. Rinakepna ti siket ti anakna sana inmudumod ti rupana iti barukong daytoy. Nababasa ti tulangan a rupa a nangtangad iti agkankanta nga anakna.

“Diosko, kaasiam koma ‘toy anakkon, a…” winagwagna.

“Dimo pay ‘ya ‘gamin nalipatan ti anniniwan ti napalabasmo, barok?”

Insardengna ti nagkanta sana impaturong ti ambuligan kadagiti kellaat a nagkulipagpag a bulbulong ti saba iti abay ti tawa. Bang, bang, bang! impukkawna.

“A, barok,” winagwag manen ni Ina Piling. “Kaanoka nga umimbag?”

Kasla awan nangngeg ni Jose. Naisaltek dagiti matana kadagiti binulong ti saba a patuloy a panpanirpiren ti dimmuklos a pul-oy. Iti panagkitana kadagiti bulbulong, kasla sangapangenda a kalaban nga agar-arudok nga umay mangtagbat kenkuana! Inlayatna manen ti ambuligan:

“Bang, bang, bang… naibalesko manen ni Santos! Ha, ha, ha…”

Pangngaldaw….. Marso 9, 1974

KASLA nagkaradap nga apuy ti damag: 61st Philippine Constabulary Battalion - maipatulod idiay Mindanao iti kabiitan a panawen!

“Agpayso, sir?” dinamag ni C1C Jose Pilaspilas ken ni Kapitan Lodi, ti battalion S-1. Nagsabatda iti ridaw ti mess hall. Maysa ni Jose a cadre dagiti baro a kameng ti 61st PC Bn a madama nga agtitraining iti Kampo Castaneda, Silang, Cavite. Agturposton dagiti trainee iti basic training inton umay a lawas.

“Top Secret!” insungbat ti nabisked a kapitan kenkuana.

“Kaano, sir, ti ammom a papantayo?” impilit a dinamag ni Jose. Kayatna a maamuan. Adda amakna. Damagna a traidor dagiti MNLF a rebelde idiay Mindanao. Adu kano dagiti mayaw-awid a bangkay dagiti soldado a naipatulod sadiay. Iddepen kano pay ti NPC ti silaw dagiti kalkalsada tapno awan makadlaw kadagiti kasla agpaparada a 6 x 6 nga Army truck a naglaon kadagiti bangkay dagiti soldado a natnatay idiay Mindanao!

“What you see, what you hear, leave it here, ‘demmet!” inkusilap ti kapitan kenkuana.

“Yes, sir!” sinaluduanna. Ngem umuk-ukuok latta ti danagna. Apay a nagpisPC ngamin? Ita, saanen a makaatras. Naitayagnan ti makanawan nga imana! Naawis ngamin a simrek a PC gapu iti Martial Law. Nalatak dagiti PC. Pagsasaoda iti “pula ini”.

Maamak dagiti umili kadagiti pula ini. Kasda la ari! Maaw-awaganda iti sumarsarangsang a sir! Immapal ni Jose. Nagsardeng a nagadal iti maysa a kolehio iti siudad ti Laoag. Nagself supporting a nagbasa gapu iti napalaus a rigat. Nagdianitor iti maysa a pagsinean iti siudad. Nagkedked idi ni inangna ngem impagusna.

Ngem nagpursigi ni amangna tapno makatulong kanon kadakuada aglalo iti pannakatarimaan ti agrakayan a pagtaenganda. Makitaltalonda ken Maxi ta awan gastuen ti adienna a sumrek iti kolehio. Simrek a PC ni Jose idiay Kampo Olivas, Pampanga.Nagbasic trainingda iti Kampo Castaneda.

Kalpasan ti tallo a bulan a trainingda, nagturposda sada nagakem a kas cadre dagiti narecruit a trainees a baro a kameng ti kabbangon a batalion: ti 61st PC Bn.

Naladaw a bigat, agar-arbis….. Marso 22, 1974

ADDADAN iti kabambantayan ti Tanay, Rizal. Saanen a cadre ni Jose. Agpapatasda aminen ta nalpasdan ti basic training. Madama ti trainingda ita iti Jungle Warfare and Mountain Operation Course (JUWMOC). Cadreda dagiti naistrikto nga Scout Rangers nga Army iti Kampo Capinpin.

Ammona a maysa dayta a panangisaganada kadakuada sakbay a maipatulodda idiay Mindanao. Natuok ti kasasaadda. Saan la a dagiti naiget nga annuroten dagiti cadre ti kalabanda no di ket kangrunaan ti nadawel a panawen (managtutudo) ken dagiti nakaal-alingget a bambanag nga ikut ti nasamek a bambantay.

Tallon ti natay a kaduada. Natnagda iti rangkis bayat ti panagkaradapda iti tali iti nagbaetan ti dua a makaaliaw a rangkis. Teknik a commando crossing ken rapelling. Ngem saan a nasdaaw ni Jose iti ipapatayda. Pasawda ngamin. Dida dumdumngeg kadagiti ballaag. Durukadokda. Maymaysa laeng ti kadutdotan ni Jose: ni laeng Constable Second Class Crisanto Pallatoc - taga Dagupan, Pangasinan. Natured a mangserrek ti uray ania a banag basta kalinteganna. A

gpadada iti kapanunotan. Ninayonan ni Jose ti annadna iti bagina. Kasta met nga ingubetna ti nagensayo. Daytoy laeng ti pamuspusanna tapno makalasat iti karit daytoy a training ken ti disso a papananda a lugar dagiti kris!

MAKABULANDAN iti kabambantayan ti Tanay. Nasamek a kabambantayan a mangtubtubay ken mangikitkitikit iti kaunggan ni Jose ti nadarisay a rikna ken pudno a kaipapanan ti kinasoldado a nabungon iti umno a doktrina a kas sagudayen ti linteg. Pimmiskel dagiti lasagna ken limmawa ti sirmatana iti paniriganna iti biag ken iti aglawlawna. Simrek idi a soldado gapu laeng ta kailiwna met ti maawagan iti pula ini wenno PC ito. Ngem ita, naadalnan a narasi dagidi a panggep! Makaariek a panunoten! Panagpasindayaw! A kas kadagiti dursok ken naparammag a PC a destino iti lugarda. Ab-abusuenda ti responsibilidadda! Nabartekdan iti akemda! Imbes a salaknibanda dagiti umili, isuda pay ti mangirurumen! Ket ita, napunasen dagidi a naalas nga arapaap. Nasukatanen iti nasin-aw ken nasiken a tarigagay! No nagbalin a sabidong dagiti umili dagiti PC, ipakitananto nga isu ket maysa a pagtaklinan. Agserbinto iti sibubulos ken sidadalus a nakem!

NAKATIBTIBKER ti takder ken pagna ni Jose a nagpa-entablado iti panagturposda iti JWMOC. Nakatartaraki iti aruatna a timmigre a lupot a tanda ti kinapudno ti rikna ken nakem ken tarigagayna a makapagserbi! Nagsam-iten ti arapaap a mangtaptapaya iti barukongna. Kakangayedan nga arapaap: ti mangsalaknib iti kalintegan dagiti umili ken ti pannakatagiben ti agnanayon a linak ken talna ti ing-ingungoten a daga!

Agpakadan ti init….. Mayo 3, 1974

MAKETTANGAN ni Jose iti pimmag-ong a barko ti Navy. Surplus manipud iti militar ti Estados Unidos. No apay met ngamin a di gumatang ti gobierno kadagiti kabbaro a gamigam a pangdepensa iti pagilian.

Ngem nupay nainayad ti barko, napintas man ti panangbisngayna iti danum. Kasla mail-ilgat a lasag a maungap ti danum. No dusagen a sabten ti dalluyon ti panga ti barko – malukot a kasla agsinan-petalo iti dakkel a sabong. Ken tagipintasenna man didiay agpakpakadan a lumabbasit nga init a kasla al-alun-onen ti umang-anges a baybay.

Nalabbasit a kasla ti rupa itay ni C2C Pallatoc. Nakidinnanogan ngamin ken ni C2C Bonzo. Naluksaw itay ni Santos (awag ni Jose ken C2C Pallatoc) ta nakitana ni C2C Bonzo a nakaaruat iti uniporme nga adda patchesna a Jungle Warfare.
Rinabsut kano ni Santos ti patchesna ta saan a maikari ni C2C Bonzo a mangisuot. Dina ngamin nalpas ti training idi ta simmuko. Tinulongan ni Jose ngem nadudogen. Nabaneg a lalaki ni C2C Bonzo.

Nasapa a sardam, kalleppas ti tudo….. Mayo 9, 1974

MAIKAPITON iti rabii. Sangsangpet da Jose a napan nagpatrulia. Napalalo ti ling-etna. Danag ken buteng ti mayat nga agari iti kaungganna. Uray ni Santos, kasta met. (Addada ita ken Santos iti bunkersda. Duada ti agkabunker.) Tallo ti natay a kaduada. Maysa ni C2C Bonzo! Dua laeng ti nayawidda a bangkay. Dida nakita ti bangkay ni C2C Bonzo. Segun ti kuna ti kasquadna, naisina idi timmaray a simpok iti nasungadda a kakaykaywan. Pinilaw dagiti kasquadna ta dida naisuro.

Idi napanda binirok, awan, laksid laeng iti adu a tedted ti dara iti nabasa a daga. Pati bangkayna, dida nabirokan. Missing in action!

Agsasanggala latta ti aweng dagiti kanalbuong iti adayo nga aglawlaw nga ikuykuyog ti agat-pulbora ken naapgad nga angin. Naunget dagiti rebelde a Muslim nga ipanguluan ni Komander Salipuddin iti Sirawai, Zamboanga del Norte a simmangladanda.

Idi sangakalman a simmang-atda dita. Innem a sigud ti natay ta napasabtanda kadagiti masinggan bayat ti panagbilogda a simmang-at. No awan koma dagidi kanion ti barko ti Navy, nalabit dida koma nakasang-at a sibibiag. Ngem uray no kasla aguyek dagiti kanion ti barko, linakana a tinatek dagiti abong iti igid ti baybay nga apon dagiti rebelde- timmarayda a nagsanud. Inakoparda ti disso a kas temporario a headquartres ti batalion. Napalawlawan ti headquarters kadagiti nauuneg a bunkers a kinalida a pagyananda nga agguardia.

Napalawlawan iti nagtutuon a pinuon dagiti niog ken sandbags a saripdada iti bala dagiti rumaut a kalaban wenno pabanto. Inatepanda iti nagsusukot met laeng a sandbags. Adda metten papagda iti uneg. Natubbog ti pilaw iti labes ti kaniogan a pingir ti perimeter a pagtakuanda iti inumen (ikkanda iti halazon tablet) ken pagdigosda. Agpatruliada iti aldaw-rabii.

IDI RABII, iti iraraut da Jose iti Bario Sandania, dina malipatan daydi ballaag ni Santos kenkuana: “Joeee, ‘ta likudammm!” Tallo ngamin dagidi Muslim a naibusan ngata iti bala. Nakaiggemda iti kris a kimmaradap iti likudan ni Jose. Nalabit a nakita ida ni Santos ta sumirsirip ti kabus a bulan iti baet dagiti napuskol a kaniogan.

Aginnassidegda pay ta agka-buddyda. Sakbay a nakagunay ni Jose, rinanipak idan ni Santos. Insalakan ni Santos ti biagna!

Ngem adda nayaw-awan a bala a nangdamgis iti pispis ni Jose. Kasla nawagwag ti utekna ket simleng ti nagkitaanna. Adu ti nagsayasay a dara. Pinarautanna iti pinigisna a kamisetana. Awan ngamin helmetda. Ti kipisda a velvet a black beret laeng ti abbong ti uloda. Katorseda a rimmaut.

Nakalasatda amin. Nai-spot promotionda. Constable First Class ti ranggon ni Santos. Kabo metten ni Jose.

Nairekomenda ni C2C Bonzo iti Posthumous Award ti Gold Cross! Makaawat pay dagiti nagannak kenkuana iti dakkel a gatad a kas benepisioda iti ipapatay ti bannuar nga anakda a nangisakripisio iti biagna iti pagilianna!

Da Jose? Military Commendation Medal laeng ti nagun-odda a medalia. Ket ti pay adatna, idi makitada ti kopia ti Order of Medal, nangatngato pay ti Military Merit Medal a naawat dagiti sumagmamano nga opisialda agraman ti sarhento a clerk a nangimakinilia idinto a dida met karaman iti ranget!

AWAN a pulos inanada no ar-arigen. Mano a lawasen a panay patruliada.

Kasla ita, sangsangpetda unay a naggapu iti maysa nga operasion, ibanagda manen ti Operation WaterLily! Mission: Marebbek ti outpost dagiti rebelde iti Singian – bassit a naseksek a lugar iti nagbaetan ti Siocon ken Siboco a maipagarup a sangsangladan dagiti armas ken abasto dagiti rebelde nga agay-ayuyang iti deppaar nga amianan ti dua a probinsia ti Zamboanga – Norte ken Sur!

Kuna ti pangnamnamaan nga impormasion, agsangapulo katao kano laeng a kabusor ti mangbanbantay iti bassit ngem aktibo a pantalan. Ti squad da Jose ti napili a nangipatungpal iti dayta a mision. Ni Sarhento Lopez, tiga Iloilo, ti squad leaderda. Ni Jose ti assistant. Ni met Santos ti radioman. Pitoda amin. Agrubuatda inton parbangon.

AGKARADAPEN ti lawag. Segun iti mapa, asidegdan iti destinasionda iti Singian. Naannadda a mangtaltalunton iti bassit ken naruot a desdes a kasla dalan ti pasagad idi kellaat a nakangngegda iti nagparatipit a paltik iti di unay adayo a daramuangan ti nasungadda a kaniogan. Timmaray a nagsanud ti nagpaputok. Maymaysana. Kinamatda. Idi nakastrek daytoy iti napuskol a kaniogan, pagamuan ta simmublat a pimmaratupot ti maysa a masinggan iti nagbaetan ti dua a niog iti sumang-at a desdes. Uray la mapirpirsay dagiti natatayag a karuotan iti agsumbangir nga abaga ti nailet a dalan.

“Take cover!” impukkaw ni Sarhento Lopez bulonna a nagdive iti napuskol a karuotan iti abaga ti desdes. Gapu ta adda ni Jose iti tengnga ti dana, intupakna lattan ti bagina iti yanna.

Ngem iti panagsuek da Sarhento Lopez ken dua pay a kaduada, nakangngeg ni Jose kadagiti riaw ken asug. Ti ammona, natirada iti bala. Nagaludaid ni Jose a napan nangkita ken ni Sarhento Lopez tapno arayatenna ngem nagsidduker pay idi nakitana ti sarhento: nalsok ti bagina iti natiradan a bisbislak iti uneg ti abut!

“Sgt. Lopezz!!” imkis ni Jose. Naubon ti tengnged, boksit ken ti kanawan a luppona! Aguy-uyaoy dagiti bagis ti agnguy-an a sarhento! Narabaw dagiti agsawaw nga asugna. Agar-aruyot ti dara iti ngiwatna. Agkuykuyegyeg a nangiyawat ti dakulapna ken Jose.

Ginuyod ni Jose nga insagpat ngem nagsatan a dagus. Nagburek ti dara ni Jose. Rumanipak dagiti agbinbinnales nga ig-igam. Nagkaradap ni Jose nga immallatiw a napan iti bangir nga abaga ti desdes - iti timmapuakan dagiti dua itay. Naubonda met iti uneg ti panglawaen nga abut! Natayda metten. Kasla simged ti utek ni Jose.

‘Ninayo aminnnn! Napalaus ti pungtotna. “Call headquarters, we need reinforcement.” imbilinna ken Santos a rumanipak met ti igamnna.

“Makilabantayoooo. Adayuanyo ti karuotannnn. Napno ti tadem ditaaaa. Ditay agsanud agingga a ditay mayawid ti bangkay dagiti kaduatayooooo!” inriawna nga imbilin kadagiti natda iti grupo.

“Lion 6… Kingfisher 3, we need reinforcement, ASAP,” naggunay met a sigud ni Santos. “tallon ti natay kadakami. Grid 34367326. I repeat, 34367326… Yes, 3 casualties… YES, NOW! HURRYYY!!!”

Masirib dagiti kalaban. Inapananda ida iti bassit nga igam. Itay kinamatda sada nabatogan ti naituding a killing zone – masingganen ti intirada. Abut gayam ti agsumbangir nga abaga ti desdes a napno iti pika ken dida met makita ta nagtubuanen dagiti natatayag a samsamon ken pan-aw.

Dagiti traidor! Narubruban ti pungtot ni Jose. Sangagasut ngata a metros ti kaadayo ti yan ti rumanipak a masinggan. Kinargaanna ti grenade launcherna, pinabantuanna ti yan ti nabileg nga igam.

Namindua. Nanabtuog a natuang ti dua a puon ti niog. Natamaanna. Nagsardeng dagiti putok. Ngem addaytan a sumungad ti innem a kalaban. Rumisrisak dagiti igamda nga AK-47 bayat ti yaasidegda.

Napigpigsa ti igam dagiti tulisan ngem dagiti daan ken agrareken nga armalait dagiti soldado. Nakabaredbed ti nalabbaga a panio kadagiti lampong nga ulo dagiti rebelde. Kunam lan dida matay. Immulo ti dara ni Jose. Rimkuas iti nagpaklebanna sa nagrukob a simmarakusok a sumabat.

“Saannn!” inriaw ni Santos. Rumanipak ti igamna a nangkober ken ni Jose. Simmarakusok met nga immasideg iti likudan ni Jose.

“Agpaklebka, Joeee…” Nagrukob ni Jose iti nalabsanna a likkaong.

Naibusen ti bala ti granade launcherna. Naguyas nga immatras.

Napanna pinuros ti nakabandoleer a bala ti launcher iti nabungon ti dara a bangkay ni Sgt Lopez. Tinengngelda dayta a puesto iti uneg ngata iti beinte minutos agingga a dimteng ti maysa a helicopter nga arayat. Inleppasda ti misionda.

Inyawidda dagiti bangkay.

Agmatuon….. Pebrero 26, 1975

NAKASUBLIDAN iti headquartersda iti Bongao, Tawi-Tawi. Tallon a bulanda ditoy baro nga area of operation ti batalionda. Napalalo ti bannog ken luksaw ni Jose. Dose ti nairisang a kaduada. Innemda laeng a nakalasat. Karaman ni Santos. Imbag ta damgis laeng manen ti sugat iti ngatuen ti lapayagna ti naalana. Ngem nakulog manen ti ulona. Adu ti nadlawna a nagsasala a kasla tuktukayyak iti utekna a no maminsan, kasla mangkiki iti panunotna! Nalabon bassit ti dara a nagsayasay ngem pinarautan laeng ni Kapitan Mediola a doktor ti batalionda kalpasan a pinulagidanna iti kimmigpalen nga ointment.

“Maospitalka koma, kabo, ngem adayo ‘diay Zamboanga City a yan ti ospital.” inrungiit ti butiog a kapitan a bulon ti panagaludoyna a nagturong iti sirok ti mess tent a makidama iti sarhento a cookda.

Traidorda a talaga, nalagip manen ni Jose ti napasamak: Nagsecurityda itay agsapa kadagiti nanarses ken dodoktor a Muslim a mapan koma ag-civic action iti isla ti Ungus Matata. Ngem itay sumangsangladda iti bassit a pantalan nga adayo iti kasla agtatapaw a kabalbalayan, bigla a simmabat kadakuada dagiti kasla agtudo a bala. Naguray gayam dagiti rebelde iti bassit a pantalan. Naglingedda kadagiti kaniogan ken kapungdulan ken kakaykayuan. Adu pay nadlaw ni Jose a rebelde iti tuktok dagiti niog. Nadlawna a makigiddanda nga agpaputok no pumaratupot iti baba. Ngem dida nakalisi iti natadem nga imutektek ni Jose. Kasla nagpuros iti niog ti namsaakanna kadagiti kalaban iti ngato. Ngem inggalutda ngata ti bagida ta dagiti laeng daradara a mabisbisak a bunga ti niog ti agregreg a tumulatid iti dumarat a daga. Saan a naan-ano dagiti mangngagas malaksid iti maysa panglukmegen a di nakadissaag a dagus iti bilog sakbay a nagarbis iti buli.

Ikarigatanda koma a yawid ti bangkay dagiti kaduada ngem imposible!

Kasla kuton dagiti kalabanda. No nagbayagda a naglibas, naungkolda koma amin! Nagastian naarinebneb ti de-makina a bilogda a naglibas iti kaadu dagiti lussokna a gapuanan ti buli. Kinarsanda bayat ti yaadayoda.

NAGPUNGTOT dagiti opisiales ti batalionda iti dayta a napasamak. Segun ti impormasion, nagpakni dagiti rebelde iti isla ti Tandubas a mother campda kano. Nagsaganada a dagus kalpasan nga inanamongan ti Commodore a komander ti Sulu Sea Frontier Command (SUSEFCOM) ti kiddaw ti batalionda a rumaut iti nasao nga isla. Nagkiddawda pay iti suporta ti Navy.

Kinasao ni Jose ni Santos nga agannad. Kasta met ti kinuna ni Santos kenkuana. Nagrinnakepda.

Pimminget ti panaggayyemda. Kadagiti nagkaadun nga operasion a nagkaduaanda, natay koman ti maysa kadakuada no awan ti maysa ken maysa. Nakarkaro pay ngem agkabsat ti kinadekketda a dua. Agkabuddyda iti daytoy a lugar ti riribuk.

Pagbabakalan dagiti agkakailian nga agsusungani iti prinsipio a kas pagsasao ni Jose!

ALAS tres iti parbangon, oras a panagrubuatda a rumaut iti isla ti Tandubas. Naulimek ti aglawlaw laksid iti parusapis dagiti babassit a dalluyon ken ti dumukla-duklap a naapgad a pul-oy. Nagkaluganda ken ni Santos. Adda dua a kaduada iti bilog a taga Combat Support. Da Kabo Carbonnel ken C2C Primoneda.

Adda inluganda nga 81mm mortar ken balbala.

Kasla lumned ti maymaysa ti katigna a bilog a pump boat iti kadagsen ti base plate ti mortar.

“Nabakedka ngamin unay, kabo, He, he…” inyangaw ni Jose.

BUMANARBAREN ti lawag. Umar-arubayandan iti targetda nga isla. Nagsasaruno dagiti kasla agparada a bilbilog.

Naipakaammo iti radio ni Kabo Carbonnel nga addan ti barko ti Navy iti amiananen ti isla. Agur-urayda kano laengen iti bilin no rugiandan a pabantuan ti lugar tapno makasanglad a dagus dagiti rumaut. Iniddepda ti makina dagiti bilog idi nakaasidegdan iti ngiwat ti nagsinan letra-C nga isla. Ginaudanda laengen tapno di makadlaw dagiti rebelde a nalabit adda iti igid nga agsisiim.

Segun ti naipakaammo pay iti radio, nakasagana metten dagiti babassit a bilog ti Navy iti aglawlaw ti isla nga agtambang kadagiti kabusor nga agpanggep nga aglibas.

Umal-alikuteg dagiti dalluyon. Pagamuan, dua a bansada ti nagbusi iti igid. Makasisirap dagiti risak dagiti nabileg nga igam a kasla mangpigispigis iti sipnget sadiay.

Nagdayamudom ni Kabo Carbonnel a bulon ti panangiplastarna iti mortar. Idi naiplastarna, dina payen pinulingling ti mekanismo daytoy a mangted iti numero ti deflection ken quadrant (turongen ti bala) sana tininnagan daytoy iti bala.

Nagatras ti bangka gapu iti kidag ti mortar a nangipugso iti nagsaruno a kasla gurong a buli.

Ngem di natamaan ti kayatna a turongen ti bala. Kasano ngamin ket natiweng ti bilog a nakaimuntaran ti mortar?

Tininnagan manen ni Carbonnel iti bala ti mortar sa nagrukob. Manen ken manen.

Naguddo-uddog ti bangka. Pagamuan, rimmanipak a natukkol ti katig.

Kasla impiernon ti isla. Nakipagkanion metten ti barko ti Navy ta dadakkelen dagiti bumtak a kanalbuong a mangsilsilaw iti aplaya.

Kasla magusgusod ti barukong ni Jose a makakita kadagiti gil-ayab dagiti bettak iti sang-at!

Pagamuan, maarinebneben ti bilogda. Nabisak ti datar iti pigsa ti kidag ti mortar. Ngem asidegdan iti igid gapu iti dalluyon a mangin-iniin iti luganda.

Kinalbit ni Jose ni Santos. “Surotennak.” kinunana.

Nadagsen dagiti nakabandoleer a bala a naiputipot iti bagida ngem inkarigatanda ti nagkuy-ad a nagpaigid. Dumuklo-duklos ti angin ngem dida inkankano ti kammet ti lamiis.

Kimpetda iti naisina a katig a kawayan ti lumlumneden a bangka. Sumayengseng dagiti umap-apuy a bala iti lulonanda. Idi makaigidda, naglingedda kadagiti agrungrungarong a ramramut ti kaykayo a karkarab-asen dagiti babassit nga allon. Nakauper ti kagudua ti bagida iti danum.

Nagpaliiwda.

AGBUKAREN ti lawag. Nagtalinaed a nakarukob da Jose ken Santos iti igid. Agkarabettak dagiti nagduduma ti kalibrena a bulbuli iti sang-at ken amin a suli. Kasla impiernon ti aglawlaw. Maur-uramen dagiti balbalay iti di unay adayo a kanigidda. Agat-pulbora ken nalangsi ken agat-tinuno ti agadiwaran nga angot.

Adu dagiti nagtataray a kalaban (agsasaoda iti Muslim) iti asideg ti nagrukoban da Jose. Nalawag a maanninawanda ti langa dagiti maarakattot a kabusor. Ngem dida makalasat kadagiti igamda ken Santos.

NALAWAGEN.

Nagpigerger pay ni Jose iti naimatanganna: agkaiwarang dagiti bangkay iti umas-asuk nga aglawlaw – ubbing: lallaki, babbai; nataengan: babbaket, lallakay; taraken: pusa, aso…..

Napigispigis dagiti bagida!

Saan! Nagpaiduma ti rimsua a dina-maipalawag-a-rikna a nangbalkot iti kinataona iti dayta a darikmat.

Saanmi nga aramid dagitoy! Saan a maaramid ti soldado dagitoy kadagiti umili! Saannn… Nailagada laeng kadagiti parsua a bumusbusor iti turay iti di mayannatup nga oras ken lugar!

Kasla timmayok ti kinasimbeng ti rikna ken panunot ni Jose. Nagmulir ti utekna ket agpilit manen a rumkuas dagiti kasla tuktukayyak a ladawan. Anian! Anian a buya… anian a kinaranggas!

Gimmilap iti mugingna dagiti ladawan da Sarhento Lopez, C2C Pedrajas ken C2C Boromeo kadagiti abut idiay Singian. Anian! Napamuttaleng.

“Dumaruptan,” diningkal ni Santos. “kueemon?”

Kinagat ni Jose ti sangina. Naipigket ti imatangna kadagiti maur-uram a balbalay iti igid ti baybay ken iti sang-at. Narban ti bassit a mosque ken umas-asuk, ngem napanayag pay laeng ti nadawis a torrena nupay nagirayen. Adu met ti naiwalangen a padada a soldado. Agtatapaw dagiti dadduma. Anian!

Kasla mail-ilgaten ti panunot ni Jose. Immuna a nagkaradap ni Santos. Kinamangna ti napuskol a sinabaan iti igid ti dana a sumang-at iti mosque.

Adu dagiti putok nga aggapu iti dayta a deppaar. Uni dagiti AK-47 nga armas dagiti kalaban. Rumanipak dagiti ikkis ti masinggan ken granada nga aggapu sadiay. Uray la nagkintayeg ni Jose idi makaradapanna ti maysa a babai a nadigos iti dara – naray-ab ti bukotna!

Iti saan unay adayo nga uluanan ti bangkay, iti puon ti natulid a niog, addayta ti labus a nakalubsak nga ubing a lalaki nga agtawen ngata iti kumurang a dua! Agrungrungiit a mangmulmulmol iti kasla tammudo a kapsula. Awan sugatna!

Inasut ni Jose ti lumnek-lumtaw a kapsula iti ngiwat ti ubing. Sa dagusna a ginutta a pinagidda sana pinakleban tapno di madangran kadagiti agsasallupang manen a buli.

Dimo pay la pis-iten ‘ta sinal-it nga ubing ket rebeldento manen ‘ton dumakkel! Indurog ti gumarikgik a timek iti isipna.

Saan! Awan pakainaiganna iti daytoy a riribuk! Pinilitna a pinasimbeng ti isipna.

Inkaradapna ti ubing iti abay ti nakitana a napakleb a bilog.

Inkarigatanna nga intag-ay ti ngarab ti bilog sana inan-anat nga inserrek ti ubing iti sirok. Kimmutkot iti dumarat a daga a serkan ti angin.

Sakbay a pinanawanna, nanguros: “Kaasiam, Apo…”

Binirokna ni Santos. Awan. Nagkaradap a nagturong iti napuskol a sinabaan a nagturonganna itay. Nagpalagapag dagiti bulong ti saba iti iduduklos ti kasla umakop nga angin.

Iti nagbaetan ti natukkotukkol ken aguy-uyaoy a palatang dagiti saba, adda naipasir ni Jose a gimmilap a banag a naitag-ay.

Sa nakangngeg iti puted ken apagapaman nga asug a sinaruno ti umad-adayo a danapeg. Naguyas ni Jose nga immuneg iti kasabaan – iti naggapuan ti asug.

Nagarigengen ti riknana iti bigla a pannakakitana iti nasungadanna: “Saannn!”

Inasitganna ni Santos. “Santosss!” Inarakupna ti gayyemna. Saanen nga umang-anges! Dakkel dagiti mulagatna. Nagnganga ti ulona! Dalan ti tadem! Lumoglugsot ti utekna iti napisi a mugingna!

“Santossss!!!” Aggaapan dagiti tuktukayyak iti isipna.

“’Lungatyo ketdi aminnnnnn!!!! ‘Ninayooooo!!!” Rimkuas a timmakder. Inawtomatikna dagiti pumalakapak a kasabaan. A

gballan ti ranipak ti igamna. Simmarakusok.

“Ha, ha, ha…” Tinurongna ti dana nga umuli iti mosque. Ibalesna ni Santos!

“’Ninayo aminnnnnn!” Tinarayna ti sumang-at a dana ngem adda nanalpaak a natangken a banag a nagdisso iti gurongna idi labsanna ti napirsay a puon ti niog. Nadaleb a kasla lambaan.

Adda nangrabaw kekuana. Ni Kabo Carbonnel! Ngem dinan malasin ti padana a kabo a nakalugananna iti bilog.

Gumarutka, ingarikgik nga indurog ti utekna. Naggulagol. Naggabboda ken ni Carbonnel. Ngem napigpigsa ti gammat ti mortar man!

“’Ninammm… ibbatannakkkkk… Ha, ha, ha, ha….”

Apagsipnget….. Marso 1, 1975

MADAMA ti kanta ni Jose: “Alab ng puso, sa dibdib mo’y buhay. Lup..” Nagsardeng ta adda simrek iti kuartona. Naulod a nayuneg ti duffle bagna.

“Thank you, Lucifer, ha, ha, ha…”

Ilunlunodna daytoy kunana a sabali nga impierno a yanna ita! Kanayon nga ibagada kenkuana a pasiente iti Filipinas Medical Center.

“Ospital? Ngem apay nga adda rehas ti kuartok? Aniaak, balla? Ha, ha, ha…” ipagpaggaakna. Ngem naikeddengnan ti aglibas. Inton makipila a mapan mangan, tumalakiasto a makidupudop. Uray ta babai met ti kanayon a mangbaybayabay kenkuana.

“Ngem daddadakkel dagiti piskelna ngem siak. Ha, ha, ha…”

Bay-annan da amangna. Imbilinda kano nga umayda bisitaen ngem dinan urayen ida. Sinaluduanna ti immay nangted iti duffle bagna sana kinantaan:

“Sa dagat at bundok sa simoy at sa langit mong bughaw…” Naggarakgak ti piskelan a babai sa nakipagkanta met. Nagduetodan.

Kaltaang ti rabii….. Marso 6, 1975

NAKIGTOT ni Ama Milio iti sangpet ni Jose iti nasulinek a lugarda a Sagpatan. Naangdod ti timmigre a uniporme ti barona. Dinamagda no kasano a nakaawid.

Imbagana nga adu a trak ti pinagsisinnublatna a nagluganan. Sana innayon: “Saanak a nagplete ta PCak kano, kabutengdak ngata a singiren, ha, ha, ha…. ken pangalak koma ket ‘wammet pitakak? Ha, ha, ha….”

Rinakep ti mailiw unay nga inana: “Puonayen, barok, ‘nia ti kinkinuamon?”

Dinanog met ni Ama Milio ti inanayen nga adigi ti balay. Kunada nga isublida iti ospital ngem nagmadi ni Jose.

Pilitenda ngem dida mapilit. “Dakayon, a, ti mapan agpaagas no dakayo ti masakit. Ha, ha, ha…” Sana kinantaan ida: “May dilag ang tula at awit sa paglayang minamahal…”

Agkaradapen ti sipnget..… Marso 23, 1975

NAIYURIT ti di malansad a semsem iti langa ni Ama Milio iti isusungadna a naggapu idiay Manila - iti ospital a naglibasan ti barona. Awan kano ti makasango nga umay mangala ken Jose tapno maisubli iti ospital. Kunada kano a no nabalinanna ti naglibas, kabaelanna kano met ti agsubli. No di kano agsubli a dagus, purosendan ti naganna iti listaanda.

“Adda kadi ngamin aglibas nga agsubli? Ha, ha, ha…..” impaggaak ni Jose. Dida kano pay pulos inasikaso a nasayaat wenno binagaan la koma no ania a kita dagiti pappapeles ti kasapulanna nga ummongen idi napan dimmaw-as iti opisina ti Pension and Gratuity/Benefits Management Office iti Kampo Aguinaldo.

Nagsubli manen ni Ama Milio iti Kampo Aguinaldo kalpasan iti makabulan. Ngem dandani dida kano manen inasikaso. Napalalo a bartekna a nangikamang ken Ina Piling ti nagudilanna: “Naim-imbag pay koma kano, baket, no napigpigis ‘ta barom idiay Mindanao tapno mangtedda iti benepisio!”

Limmasag ti luksaw ti lakay ket inridisna nga inlunod ti sistema ti turay!

Inay-ayo ni Jose ti amana babaen iti kanta: “Lupang hinirang, duyan ka ng magiting… Sa manlulupig di ka pasisi…”

Ngem kinamat ti makapungtoten a lakay ti barona.

URAY napukaw ni Jose ti limbong ti isipna, sumken dagiti kanito a makarikna iti saem.

No awaganda iti balla, ti yik-ikkis ti kaungganna ti siaalumamay nga isungbatna: “Saanak a balla no di ket bannuar. Dakami ken ni Santos, ti kabuddyk a taga Pangasinan, bannuarkami a dua!”

Sana pasarunuan no kua ti nailian a kanta: “Aming ligaya na pag may mang-aapi….. Ang mamatay ng dahil sa iyo!” Ngem ad-adda a laisenda.

Naladaw a malem….. Hunio 12, 1977

AGPAKPAKADAN ti init. Agmaymaysa ni Jose iti balayda. Awan pay da amang ken inangna. Napanda pinabayo ti nautangda nga irik iti kabangibang a barangay. Mais ngaminen ti impaunegda iti napalabas a dua nga aldaw.

Immallatiw ni kabagisna a Maxi iti balayda. Nagsabatda nga agkabsat iti agdan. Mapan koma agdigos ni Jose iti karayan ta dagaangen. Napasidduker ta adda iggem ti kakaenna a sumilap nga atiddog a buneng. Ken adda pay nakaparaut a nadungrit a kamiseta iti ulona. Iti panagkita ni Jose ken ni Maxi, kasla Muslim a nakaiggem iti kris!

Inatrasanna ni Maxi. Nagpakni iti rimmuong dagiti pinuon ti saba iti ngarab ti teppang. Ngem inasitgan latta ni Maxi sana kinasao. Di inkankano ni Jose. Binuyana ketdi ti mabalbalisongsong a tapok-darat nga ay-ayamen ti bassit nga alipugpog iti kapanagan.

Umas-asideg ti alipugpog iti yanda.

Inulit manen ni Maxi ti ibagana: “Kosi, tulongannak a mangtarimaan ‘diay alad ti abongko a sinari ti letsena a gimmarut a baboy.” Nagsiudot ni Jose. Ta apay koma a tulonganna ket pulos a dina pay padap-awen uray la koma iti arubayan ti abongna? Sa kankanayonna pay a saktan ken laisen? Ditana!

“Di koma ti baboy a nangsari ti aladmo ti ‘yabam a magtulong kenka? He, he, he. .” inkatawa ni Jose.

Kellaat a linipak ni Maxi ti teltel ti kabagisna sana inlayat ti buneng nga iggemna! Nagaligagaw ni Jose a nangmatmat iti maitagtag-ay a tadem!

Naigiddato a dimmupag ti bassit nga alipugpog a nangakop kadagiti tapok iti arubayan a namagpalagapag kadagiti bulbulong iti sinabaan. Kalaban! Dayta ti dagus a nagari iti isip ni Jose. Pimmigsa ti karasakas dagiti bulong ti saba iti malikudanna. Tinangadna manen ti naitag-ay a tadem.

Nagkullayaw!T-Tagbatennakon ti….. “Rebeldeee!!!” kellaat a nairiawna a bulon ti bigla nga igigil-ayab ti pispisna ket imbulosna ti gemgemna iti panga ni Maxi. Naparusisi daytoy. Naibbatanna ti bunengna!

“N-No kasta, ammom ti…” naingariet ni Maxi ket simged dagiti matana.

Daras a bimmangon. Timmaray ni Jose. Kimmamat ni Maxi. Ngem nasikkarud ni Jose ti nagrungarong a ramut ti algarruba iti paraangan. Nadaleb. Naitupa ti pispisna iti bakrang ti alsong! Nagtiritir a nangapput iti pispisna. Nasugat. Nagsayasay ti dara. Nasakit ngem nakarikna iti naidumduma a lawag a kasla nangbalkot iti isipna!

Addaytan ni Maxi.

Sinakayanna ni Jose sana impandag dagiti tumengna kadagiti gumulagol a takiag tapno mairidis iti daga. Naggulagol ni Jose. “Max, ibbatannak!” Naggulagol manen.

“Ibbatannak, kabagis, ta…” Iti panaggulagolna, dina naigagara a naitumeng ti bukot ti agpagungganen a kakaenna. Nasaktan ket nagpaiduma a pungtot ti naimarka iti gangannaeten a tignay ni Maxi. Idi pinalusposanna dagiti ima ti manongna, insublatna a ginammatan ti al-o iti uluanan daytoy.

“Saan, kabagis, saannn…” Nasarapa ni Jose ti al-o ngem nadagsen latta iti pannakaigusodna iti mugingna! Nagtayyek ti lubong iti panagkitana. Diosko! Inapputna ti kasla nabtak a mugingna.

Agdardara!

Kasla mapigpigisen dagiti nginabras ti ulona. Nakarikna iti naapgad a banag a nagayus iti kasla nagrikki a diding ti mugingna a nangruruka a namimpinsan ti simbengna!

Dioskooo! Dinan madaeran ti saem. Nagpigerger dagiti lasagna.

I-Inan-anonakon, k-kabagis?

Rinuk-atan ni Maxi. Gumilgil-ayab dagiti matana a nangbuya iti agtirtiritir a kabsatna sa timmallikud ket nagal-aludoy nga immadayo – agingga a limnek iti salogan ti teppang.

Dioskooo! Inkarigatan ni Jose ti nagkaradap. Nabuslon latta ti panagsayasay ti dara iti mugingna a kasla mangep-ep-ep iti waw ti daga.

Kimmarkarab-as kadagiti nagbakko nga adigi ti kalapaw ta nakapuy payen ti panagkitana. Naguyas a sumagpat iti agdan. D-Dioskooo! A-apayen?

Inkagumaanna ti kimyapet kadagiti pangal.

A-A-Apayenn? A-Atibayennak k-koma, A-Apooo…

Ngem maakasen ti pigsana: kellaat a naalus-os iti agdan… nagpatangkenanna nga inarakup ti daga! @ @ @

SARITA ILUKO...

TI KIMAT, TI BANTAY KEN DAGITI TUROD A NAGDAS-ALAN TI SANGAPANGEN A LUNOD

unedited version



NAPAANGES iti nauneg a binuyogan ti panagtinnupa dagiti sangina. ‘Nia met ti kastoy a kapay-anen! No sinno ti naulimek, isu met ti… Nagrisak manen ti apuy iti barukongna. Insardengna ti panagdublana iti tabako. Inalikumkomna dagiti kasla tammudo a dinubla a nayurnos iti ginisla a kawayan a datar.

Pinungot dagiti bimmaliti a ramayna ti suli ti duog a lakasa a nagdublaanna sa nagdayamudom a timmakder.

Iti ruar, saggaysan dagiti tarakitik iti pilaw a pagdissouran dagiti aruyot ti taraudi a tudo a yar-ared-ed ti sagumaymay ti pan-aw nga atep. Iti panangalingagna, kasla apagdingkal laengen a lata ti aweng dagiti gurruod manipud iti adayo a ginget ti Kordillera.

Bimmaawen ti saplit ti nakaparsuaan ngem bumarbara pay laeng ti beggang iti barukongna ta nalagipna manen ti nakapay-an ni Emmanuel a kakaisuna a putotna.

Impaduyasyasna nga inlukat ti nakabitin a naipit a nipa a rikep ti tawa. Limmawagen ti tangatang. Uray krimmistal dagiti agarubos a tedted iti sagumaymay a dildilpatan ti raya ti agpakadan nga init, kasla tanso ti pagkitkitaanna kadagita ita! Mabalin pay la ti mapan agarado.

Timmalawen dagiti kimat, nayesngawna. Simmang-at daras itay nagsasaruno dagiti makatitileng ken makadayyeg a gurruod a pinarnuay dagiti kasla nagtagisima a kimat. ‘Ttuloyko la ‘ton bigaten… di mapakpakadaan ti peggad… lalo’dtoy kabambantayan!

Tallikudanna koman ti tawa idi naisalat dagiti matana iti dua a banag nga agkuti-kuti manipud iti adayo a lipit iti nasamek a turod: iti desdes a kumamang iti Karayan Arag ken sumang-at iti giwang ti Kordillera a sumalpot kadagiti ili ti Cagayan a kas iti Pamplona, Claveria ken Sta. Praxedes. Nagpanunot. Manmano a mausar dayta a desdes. No laeng mapanda aganup. Awan makasapar iti panaganup ita ta panagtalon. Tiempo ti bayakabak ket kamatenda dagiti pilaw kadagiti sinilong sakbay a malned.

Sinno ngata dagidiay? nayesngawna. Nagparikna a dina ida kapurokan. Adda la ketdi nasisita a gagarada! Imbakalna manen ti imatangna iti nakakitaanna kadagiti agkutikuti a dua a banag iti nagbaetan ti nasamek a turod ken karunoan a bangkirig a tanap. Ngem awandan a makitana. Nalabit, simmalogdan iti teppang wenno kumalkalipkipdan iti nagalis a desdes a naibarikes iti nasamek a bakbakras.

Ngem sinnoda koma? Nakunana manen. Bimmabada la ketdi manipud iti Kordillera! Awan ti ammona a kabaranggayanna a nagpabantay. Nakitana amin dagiti lallaki a kapurokanna iti taltalon sakbay a nalukag dagitay gurruod. Ken makitana koma dagiti kapurokanna a sumang-at iti desdes. Naipatakder ti kalapawna iti daramuangan dayta a dana nga agpakarayan ken agpabantay.

Linikudanna ti tawa. Nagrukob a nangpidut iti bangkito a nagtugawanna itay a nagdubla sa nagderetso iti sakaanan ti agbilawbilaw ti apuyna a dalikan. Imparakupokna dagiti dinubla iti nagtimbukel a lata a nakasab-it iti kasuoran. Linukatanna ti kelleb ti nauring a tayab ket nagalikuno ti makasalibukag nga ayamuom ti nakirog a bagas a kape. Limmikig a nangsango iti bangkera. Pidutenna koman ti tasa a nakapakleb iti pinggan a kalub ti malabi idi mataliawna ti pusana a mangkurkurimay kadagiti dina pay naipakni a binulong ti tabakona iti duag. Nawagwag ti datar iti daras a panagpaduagna. “Muninggg… shooo…” nalag-an ti bugtakna iti ayup a kakaisuna a kabbalayna. Saan a timmaray ti pusa no di ket simmabat iti apona sana dinilpatan ti gurong daytoy.
Inurnosna ti apin ken ti tabako sana imparabaw iti naukrad a sako. Sakbay a linukotna ti sako, timmakder a nagturong iti tawa. Intayana ti dakulapna kadagiti tedted iti sagumaymay sana sinublian a winarsian dagiti binulong ti tabako. Simrek iti sagumbi sana inselsel ti nalukot a sako iti nagbaetan ti tinidtid a kawayan a diding ken ti kubbo a madre de cacao nga adigi iti likudan ti rikep.

Nagsubli manen iti tawa. Agpayso ti pattana itay – duada. Nalawag a mariparna itan dagitoy a nainayad a kumalkalipkip ken agusok-usok kadagiti nagrukob a sangsanga ken lanlanut a kasla mangsarsaruag ti nagalis a desdes. Pasaray makitana ti immun-una a maikaglis sa matulid. Ngem tulongan ti naud-udi a bumangon. Nakalabig ti naud-udi idinto a ti panagkitana iti immun-una, awanan daytoy iti ania man a saripda iti tudo. Iti panangbuybuyana kadagiti dua nga umas-asideg, ammona a kabisado ti nakalabig daytoy a lugar. Sinnoda ngata?
Nagbuelta. Ginaw-atna ti naibaina a talunasanna a nakabitin iti likud ti naipit a nipa a rikep iti kadaklan a ridaw sana imbarikes. Nagranitrit ti putek nga agdan idi bimmaba. Dinagasna a ginaw-at ti tabungawna a naisab-it iti nagrungarong a bittaog a patapaya. Inigpilanna ti tabungawna sa nagtarus iti sirok ti narukbos a puon ti kaimito. Impigadna dagiti labus a dapanna a napelpelan iti lumabbasit ken nakilnet a pitak iti ramut. Kalpasanna, kimmaut iti dinubla iti lingka ti tabungawna sana inilut. Kinagatna ti nasagursor a murdong ti pinadis sana impugso. Inammalannna manen. Rimmapit iti dua a palito sa nangiras. Inapput ti nagsabat a nagbakku a dua a dakulapna ti sumaretset nga apuy. Lumnek-bumsog dagiti pingpingna a nangsusop iti nakusep a pinadis ket uray la agkubbo ti apuy a nangpabeggang iti murdong ti napilpil a tabako. Pinug-awanna dagiti palito idi dilpatan ti apuy dagiti ramayna. Insublatna a sinul-oy ti pinadisna iti napaut. Nangipug-aw ket uray la a nagsala ti asuk a nangsuob kadagiti naupran a bulbulong iti ngatuenna.

Kinitana manen dagiti paspasungadenna. Ngem dina ida mawanawanan. Ammona a limnekdan iti salogan iti maudin a turod. Inton makasang-atda, asidegdanton iti yanna.

Nagturong iti kamarin a yan ti agngatngatingat a nakapaldag a nuangna. Simmirok iti kamarin sana inulod ti kuribot a napno iti ruot iti nagbaetan ti ubong ti baboy ken ti putek nga adigi. Natukay dagiti nabubun-as nga uppat a burias a nairidep iti bara ti nasubsub a suli a paset ti ubong. Nagarianggada. Nakidanggay ti nalukag met a takong. Nagganukgok a timmakder. Mabisinda manen. Binukbukanna iti ruot ti nuangna. Insublatna a kinurwayan dagiti baboyna iti naata a balangeg. Inarusibsib a pinaggiinnagawan dagiti burias dagiti rangaw. Napaisem. Tallo pay a bulan, dadakkeldanton. Rapitennanto nga ilako ti tallo. Ngem bigla a nagpukaw ti isemna ta nadingkal manen ti saem a bimmalay iti kaungganna. Ngem masapulko itan ti dakkel a gatad! Nairidisna iti unegna. Kaanonto ngata ‘gamin a makaruar ‘diay ubing? Nalagipna manen ni Emmanuel. No kasapulan, ilakona amin a sanikuada tapno pangpiensana iti barona. Ngem awan kano piensa-piensa iti kasta a pakabasolan!

Gapgapuna manen idiay Manila itay napalabas a lawas. Kanayon a bisitaenna ni Emmanuel a nakapupok idiay Bicutan, Taguig, Metro Manila. Tallon a bulanna idiay a nakaistockades. Nakiraman kadagiti padana nga estudiante a nagdemonstrasion laban iti turay ket inupal a tiniliw ida dagiti polis ken soldado. Natay dagidi dadduma a kaduada ta nagaramat dagiti pannakabagi ti linteg kadagiti igamda. Kadagidi natiliw, naparigat ken naipupokda nga awan iti umno nga imbestigasion. Ket ti laeng pangulo kano ti makaiburay iti pammakawan kadakuada tapno makawayawayada! Nakapupokda iti basol a yaalsa laban iti turay!

‘Nia metten!

Kimmuttongen ni Emmanuelna a kas kadaytoy kulay-ong a nuangna. Ngem awan panagbabawi ti barona iti nakairamananna a panangatakar iti sistema ti gobierno. No makaruardanto, ituloy wenno nabilbilegto kano ti buangayenda a tignay a mangirupir iti kalintegan ti kaaduan agingga a maipangagda! Ngipen kontra ngipen, dikamto mamingga agingga a di maatur ti balangkantis a sistema ti turay! Adda kadakami ti tulbek ti masakbayan! Kasla gumgumluong pay laeng iti lapayagna dayta nga inkari ti barona idi nagpakada iti naudi a panangbisitana.

Natangken ti ulona nga ubing, naingayemngemna, sapay no di nasaririt! Ipapilitna ngamin idi nga idiay Baguio wenno Laoag laengen ti pangituloyanna iti adalna ngem impagus ti anakna nga idiay Manila. Nalaslasag kano ti maadal sadiay. Pinadasna ti napan nageksamen idiay UP ket nairuarna. Nangato ti arapaapna a kinaabogado. Ket iti UP ti nangirugianna iti dayta nga arapaap. Ngem adda pay laeng iti maikadua a tawen iti dayta a pagadalan, kastoy metten a nakapupok! Anian!
No koma sibibiag pay daydi Piling nga asawana, isu koma ti kanayon a mapan mangbisita iti baroda. Wenno uppokanna koman idiay Manila ta kaasi. Ngem sumurok a dua a tawenen a pimmusay. Nakimat idi nga agseksekka iti bunubon nga iraepda. Madama ti panagmurmuriskida ken Emmanuel iti di unay adayo idi napasamak dayta. No koma pinatina daydi kiddaw ni Piling, adayo koma a pimmusay a nasapa. Piman…
“Agsublitayo ngaminen ‘diay kabisera, ‘Ling…” nalagipna daydi kiddaw ti asawana kalpasan a nagturpos ni Emmanuel iti sekundaria. “Adda met talon a naipatawid kaniak ‘diay Appa. Imbes a sabali ti mangsuksukil, datayo laengen. Ipatalonmon dagiti dagatayo ditoy.”

Ngem saan a kas karina a panawanna daytoy a disso. Daydi amana ti maysa kadagiti immuna a nagdappat ditoy Arag. Ditoy metten a dimmakkel. Apagsiamna idi immakarda ditoy. Nalangto pay la iti isipna ti dati a langa daytoy a disso. Nasulinek a katurturodan ngem paset met laeng ti ili ti Lunawan. Iti babaet dagiti nasamek a turod, naaplagan idi kadagiti tanap a pagarian dagiti samon, ledda, pan-aw, runo, alnus ken ania ditan a ruot-bantay. Ginaikan ken binukualda dagiti bato kadagiti patpatag ket itan, baknangen a pagtatalonan laksid pay iti kabambantayan ti Kordillera nga apon dagiti aanupen nga ayup. Sa ti pay nabaknang iti lames a Karayan Arag iti puon ti kadaklan a bantay. Nupay putputong dagiti balbalay a nayap-apiring kadagiti turod, nakidser ti kappia ken panagkaykaysada a pumurok.

Nalaus pay no dadduma ti panagbabawina no apay a dina pinatgan idi ti kiddaw daydi Pilingna ta napukawda ti dandani walo nga ektaria a tatalonen a tinawidna idiay Barangay Appa. Idi mangilakoda koma iti dagada idiay a pagadal ni Emmanuel iti kolehio, naukaganda metten a sabalin ti agtagikua a kas nailanad iti titulo dagiti dagdagada a naidulin iti balay ti ili. Nagan metten ti madidios a tao iti kabisera dagiti papeles ti dagdaga! Nagburek ti luksawda ket inkarida, aglalo ken Piling, a tuntunenda dagita a sanikua ngem bimmallaet idi ni Emmanuel kadakuada:

“Nanang, bay-anyon. Turodtayo laeng kontra iti Kordillera! Total, adda met makuna a kukuatayo ditoy Arag… Dumtengto ti gundaway nga agsubli dagita a napukawtayo.” napasnek idi ni Emmanuel. “Ngem kabayatanna, ditay koma talawan daytoy a disso. Ditoy a nagsatan ken naidulin da lelong ken lelang; ditoy a dimmakkel ken nagramut ni tatang; ditoykayo a nangrugi ken tatang; ditoyak a nainaw ken timmaud… ket panggepko nga iburay ti ania man nga itden ti masakbayak iti daytoy met la a disso!”

Napaisem iti dayta a nalagipna. Nasantak ti panirigan ti barona iti biag. Naraniag ti sirmatana saan laeng nga iti bukodna a masakbayan no di ket pay ti pagimbagan ti aglawlawna. Napintas a talaga ti panggep ti ubing! Inraem ti unegna. Sinul-oyna ti tabakona ngem naiddepen ti beggang daytoy. Pinitikna ti bimmalay a dapo sana ingaw-at nga insaluket ti rungrong iti malmalsoken a tinidtid a bulo a diding ti kamarin. Ngem ania pay ita? Nagsanaltek. Nakapupok metten? ‘Puonay metten ti kastoy a kapay-an…

Nagsubli iti puon ti kaimito. Asidegen dagiti dua a mangtaltalunton ti dana iti raked ti rimmuong dagiti nagtagilawi a kawayan. Kasla malasinnan ti nakalabig. Nakapungo ti ima ti sarsarunuenna. ‘Nia’t basolna? Nagubbog ti maysa a saludsod iti nakemna. Ngem saan ketdi a nasdaaw. Kasta ti aramidna wenno dagiti Barangay Tanodna no adda itulnogda a nakabasol iti purokda iti kabisera. Idi agsingkuenta metros ti kaadayoda iti nagtakderanna, impukkaw ti nakalabig nga impasabat:

“K-Kapitan Dumawal, sika kadi dayta?”

Ita, malasinnan no sinno daytoy. “T-Tanas?” nagtalimudok ti imatangna iti umas-asideg nga inawaganna iti Tanas. Dandani di makita ti akinngato a bibigna iti puskol ti nabaybay-an nga imingna. Nakakipis daytoy iti naangdod a namarkaan iti Crispa. Nakabado iti atiddog ti manggasna a maong ken nakapantalon iti patig a kas kadagiti aruat dagiti PC iti detachment iti kabisera. Nakasapatos pay iti panakkelen ken mapispisangen ti kukurdonanna a combat boots a kasla met iti sapatos dagiti soldado. Agpadada a lampong iti nakapungo nga ab-abogenna.

“Wen, kapitan, siak… nasayaat man ta masungad gayam ti balaymo. Panggepmi koma itay a birokendaka… b-birokenka kunak koma.” impuligad ti agnagan Tanas ti nabungon ti pitak a sapatosna iti nagrungarong a ramut ti kaimito a kinarkar ti ayus ti tudo.

Ngem kasla awan nangngegan ni Kapitan Dumawal. Naipigket dagiti matana iti lalaki a nakapungo ken nakaparintumeng itan iti sanguananna. Nababasa ken pitakpitak ti maong a pantalon ken atiddog ti manggasna a maong met la a badona. Nakasapatos daytoy iti goma ngem saanen maimarisan ta nabungonen iti pitak. Nakakumeg daytoy. Nadadagsen ti panagangesna. Nupay lampong ti buokna a nangabbong iti rupana, narukod ni Kapitan Dumawal a naganus pay laeng daytoy a lalaki. No di agbiddut, nababbaba ngem beinte-singko ti edadna. Arinbusnagen daytoy a kas ipakpakita ti bukot ti dakulapna nga ug-ugasan ti agtaredted a ling-etna.

“Kapitan, nabayag la’ngen daydi….” Naguni manen ni Tanas idinto a miningminganna dagiti napiskel pay laeng a takiag ken bugian a gurgurong ni Kapitan Dumawal. Apagdillaw ti panangapirasna iti siketna sa nagtugaw iti ramut nga abay ti nangipigadanna itay kadagiti sapatosna.

Insublat a minatmatan ni Kapitan Dumawal ni Tanas. Lumabbaga dagiti mata daytoy a kasla kuskusiman iti napaut a ridep.

“Nabayagen nga agpayso, Tanas, ta tumawenen no diak agkibaltang… ngem nas’yaat man ta naisar-ongkayo met ‘toy napanglaw a purokmi.”
Ub-ubing ngata ni Tanas ngem isuna iti sumagmamano a tawen iti edadna a kuarentay-otso.

Nagam-ammoda idi naminsan a napan naganup. Apagtugawna idi a kapitan iti Barangay Arag. Nagsarakda iti nasamek a lugar nga aw-awaganda iti Ubbog Lipit - maysa a paset ti bantay iti surong a naparaburan iti ubbog nga apon dagiti tangkiran nga ugsa ken alingo. Dita a naammuanna nga adda purok iti seksek a gayadan ti Ubbog Lipit a managan iti Dumpit. Ni Tanas ti intuding kano dagiti pumurok a kas mangipangulo. Inawis idi ni Tanas a sumuknal iti purokda. Dita a naalimadamad ni Kapitan Dumawal a panay kano a mangnganup dagiti dati a nagnaed dita a purok a didan kayat ti agsubli iti patad laksid no mapanda aglako iti palag a karne ti maanupanda wenno aggatang iti abastoda. Idi nagawid a bimmaba iti Arag, pinabalonan ni Tanas iti siam a kaubon a palag a karne ti alingo ken ugsa. Imbatina met daydi dungdunguenna a talunasan a panday-Ilokos ken dagiti teddana a bala ti shotgunna a kas supapak ti kinaimbag ni Tanas. Manipud idi, numan kasla kanayon a makitkitana ti anniniwan ni Tanas iti kabisera ti Lunawan, ita la manen nga agsarangda.

“Nakalagip, kapitan, he, he…” Adda kerkersang ti katawa ni Tanas a nangmatmat ken Dumawal.

Nagtungtung-ed ti kapitan. Napimpino ti garaw ni Tanas idi damoda ti agkita! Dinumuganna manen ti agtutubo a nakakumeg iti sanguananna.

“Papananyo kadaytoy uggormo?” Sakbay a nakasungbat ni Tanas, nagsao manen ni kapitan: “’Mulitayo ket agarbis manen…”

Nagtarus ti kapitan iti kosina. Nangidasar iti tallo a tasa iti rabaw ti impadatana a bassit a dulang. Binekkelna ti tayab iti silong a naaramid iti way sana binukbukan dagiti tasa iti uma-asuk a kape. Inyawatanna ti tasa ni Tanas. Indissona ti maysa a tasa iti datar nga abay ti agtutubo a nakadumog pay laeng. Nakadalupisak daytoy iti ngarab ti ridaw. Saksaklotenna dagiti napungo nga imana idinto a nakauyaoy dagiti sakana iti agdan. “Ikkatem ‘ta pungona, pari, tapno madengngep met ‘ta rusokna.”

Inarub-ob ni Tanas ti tasa sa nagtung-ed. “Boy, ‘masidegkadtoy.” Imbilinna iti agtutubo. Nagaludaid ti agtutubo iti basar. Inyawatna ti napungo nga imana. Inukas ni Tanas ti plastik a tali. “Dika tumaray, wen?”

Simrek ti kapitan iti sagumbi. Idi rumuar, addan iggemna a daan a pagan-anay ni Emmanuel. Agkabkabagi ken agkatayag ti barona iti daytoy nga agtutubo a mangpuypuyot itan iti kapena. “Inka ‘ta sagumbi, barok, ta sukatam dagita aruatem.” Kinunana. “Agganganatkayo kadi?”
Saan a simmungbat ni Tanas. Inibusna ti kapena. Inuksob met ti agtutubo dagiti sapatosna.

“Innodtoy kadi ti turongenyo?” nagtimek manen ti kapitan.
Idi nakastrek ti agtutubo iti sagumbi, simmungbat ni Tanas ngem nakapsut ti panagsaona: “Ditoy ti pagpatinggaanmi, Kapitan. Agsubliak ‘diay Dumpit ita met laeng sakbay nga agkarayam ti sipnget.”

Pinaatiananna ti tasana.

“D-Ditoy ti…”

“Ibatik kenka isuna!”

Kimmaro ti kigtot ni Kapitan Dumawal. “I-Ibatim?” napalubsak iti datar.

“Kas nakunakon, ibatik kenka dayta a tao!” timmangken dagiti balikas ni Tanas. “Pangngaasim ta itulnogmo ‘diay kabisera. Iti detachment dagiti PC!”

Nagsabat dagiti pamengbengen a kiday ti kapitan. “Tanas, ang-angawennak?” Minatmatanna ti kasasaona a kasna la rukoden ti kinatibker ti panunot daytoy.

“Diak agang-angaw, kapitan!”

Namaga ti timpuar nga isem a namagbennat kadagiti bibig ni Dumawal.

“Dispensarem, Tanas, ngem no ania man ti basolna, awan pagbiangak. Saan a taga ditoy dayta nga ubing ket diak sakup.”

“Ammok, kapitan, ngem …”

“Sika’t mapan mangidanon ta sakupmo isuna!” Nagpukaw ti isem ti kapitan.

Rimmungsot dagiti mata ni Tanas. Langa a di pulos nadlaw ni Dumawal kenkuana idi damoda ti nagkita. “Masapul nga ipasak kenka, kapitan, agsubliak a dagus ‘diay Dumpit. Inka itulnog isuna.”

Kasla naiget a bilin dayta iti panagdengngeg ti kapitan. Kagurana ngem nagparbeng. “Saanko a responsibilidad dayta. ‘Tay kunakon, masakupam isuna, sika’t akinkargo.”

“Pangngaasim.”

“Kumiddawka iti sabali ta patganka….”

“Kapitan, no tiempo ti riribuk wenno r-rebolusion a kunada,” inamlidanna ti imingna. “agtitinnulong ti amin. Kargo ti maysa, kargo ti amin …”

Mapilpilit ti isem ti kapitan. “Maawatak ngem urayek ti pannakaideklara ti rebolusion a kunkunam sakbay a tamingek dayta nga agtutubo.”

Inyagawna.

Napigket ti panangmingming ni Tanas iti kapitan. Irapinrapinna ti kumita iti ruar ti tawa.

“Ngem pakaseknantayo amin daytoy, kapitan. Madlawmo kadi nga agpeggad ti lugar ken ti kasasaadtayo? Adun ti damag nga agraira dagiti taga… dagiti kunkunada a lumablaban iti gobierno. Panagkunak, ‘manayen dayta a rason tapno agbinnadangta. Sipapaluboska kadi a sakupennatayo dagiti taga r-ruar?”

Saan a simmungbat ni Kapitan Dumawal. Nalagipna ketdi ti barona a nakapupok. Taga ruar? nayesngawna. Kasta ti birngas dagidi PC a guardia iti barona. Nataldiapanna ti ladawan ni Emmanuel a naikuadro iti diding. Nakagatna ti sangina. Kappia ti sapasap ken talged ti kaaduan ti kalkalikaguman nga arapaap ti barona. Taga ruar ketdi ti kastan? Ngem apay nga impupok ngarud ti turay? Apay a kagurada ti nabalitokan a kapanunotanna? Dida ket koma bumadang a mangkibin kenkuana ta dagitanto a kapanunotan ken arapaap ti sammaked ti masakbayan! Taga ruar?

“Kapitan Dumawal,” nagtimek manen ni Tanas. “addata iti lenglengleng a lugar ket adayotayo kadagiti natudingan a mangarayat ken mangsalaknib kadatayo no marauttayo. Masapul nga agtinnulongta. A-Agrairadan sadiay purokko... masapul a makasubliak a dagus.”

Nagranitrit ti basar a datar iti panagpagnapagna ti kapitan. Timman-aw iti makinlaud a tawa, iti abay ti kosina. Ngumisit-a-lumabbatis ti sangaraay nga ulep a mangpaypayong iti lumlumneken nga init.

Nagtalnan ti parusapis. Napaanges iti nauneg. Nagbuelta. Sinangona ni Tanas. “’Nia’t basol ‘ta ubing?”

“Isunton ti pagdamagam, kapitan… innakon.” Timmakder ni Tanas. Inruarna manen ti
plastik a tali iti bolsa ti pantalonna. Immasideg iti ridaw ti sagumbi.

“Dimo galutanen…” inyatipa ni Dumawal.

“Kapitan, iruarmo ngarud ‘di shotgun a pagan-anupmo?”

“Awanen. Ken diak kasapulan ti paltog. Di aglibas ‘ta ubing…”
Immisem ni Tanas. “Dimo awagan ‘ti ubing dayta, kapitan. Nasikap… k-kriminal.”

“Adda bunengko.” pinikpikna ti putan ti talunasan iti siketna. “Apay, adda kadi nasken a pagbutngak no awan paltogko?”

“’Nia’t isarangmo no adda dumteng a kalaban, kapitan?”
Dumteng a kalaban? Immirteng ti rupa ni Kapitan Dumawal. Para kenkuana, nanipud naagaw dagidi daga a tawid ni Piling ken daydi pannakaipupok ni Emmanuelna, dimteng ken nangrugin ti laban! Ket nanayonan pay iti apuy iti barukongna gapu kadagiti soldado iti kabisera nga immay nagpatrulia iti baranggayna ngem kinapudnona, immayda laeng nagbasakbasak ditoy tallo a lawasen ti napalabas: napalanguadda ken awan pulos panangdayawda kadagiti umili. Binastosda dagiti babbalasitang, babbalasang ken naasawaanen iti purok - siniripda ida a nagdigos iti karayan. Nagdawatda pay iti linaglaga a bukel ti balatong kada utong a binagkat dagiti tanodna nga intulnog iti detachmentda. Nagbakruyda pay kadagiti binaki a pato ken manok. Agraman ti tarakenna nga aso a pannakasarukodna iti paganupan, dida pinakawan. Idi pagkedkedanna ida, siniritan lattan daydi maysa nga ung-ong – pinulutanda iti mismo nga arubayanna! Idi pumanawda, rumanipak dagidi igamda a kasda la mamutbuteng!

Idi nagsubli a naggapu idiay Manila a nangbisita ken ni Emmanuel, indagasna nga impulong iti ama ti ili ngem winagwag laeng ti mayor dagiti abagana sana inkusilap: “Pagustuam ida, Kapitan, destinoda ditoy. Isuda ti sarikedkedtayo!” Sarikedked? Pwe! Kasta met nga awan pulos maibalakadna maipapan iti pannakaipupok ti barona idiay Bicutan no di: “Duldog ‘gamin ‘diay putotmo, Dumawal, ambisioso!” Idi napan iti detachment tapno ipulongna koma iti komander dagiti PC ti inaramid dagiti taona, saanen a nagtuloy idi adda nakitana a kabkabilenda a lakay iti mismo a sango ti detachmentda sada pagpaggaakan! Ngem uray no agpadispensarda koma, nasabidonganen ti isip dagiti kapurokanna iti naalas nga ugali dagiti PC a rumbeng koma a pagsadagan, pagtaklinan ken pagsarmingan!

Nagsala ti kelleb ti naisaang a tayab. Agburburek manen ti insaangna itay a kape. Darasna a napan linuktan. Makapabang-ar ti nabara nga alingasaw ti kape a binuyogan ti sumarsaretset nga apuy. Inalay-ayanna ti sungrod ti dalikan.

Inyupreseranna manen dagiti bisitana iti kape.

“Agyamanak,” kinuna ni Tanas. Iggemna ti tasa ken tali, nagturong iti sagumbi.

“Ba’am latta,” inyatipa manen ni Dumawal. “dimo galutan…”

Ngem simrek latta ni Tanas. Nagbayag bassit iti uneg. Ngem awan maalingag ni Dumawal a nagsaritaan dagiti dua.

Kellaat a simmiplag ti naguddog a pul-oy a namagkuyegyeg iti naibitin a rikep dagiti tawa. Nagalikuno ti angot-baraniw a kasla imbil-a ti nasamek a turturod ti Kordillera!

“Denggem, Tanas,” impasabat ni Kapitan Dumawal idi rimuar daytoy manipud iti sagumbi. “diak magustuan daytoy a mapaspasamak.” Nagwingiwing.

Napasarimadeng ni Tanas. Saan a simmungbat nupay naggaraw dagiti bibigna.

“Ipakaunakon kenka,” naguni manen ti kapitan. “no ibatim ‘ta ubing, uray ania man ti basolna, diak ‘apan isuko!”

“Kapitan,” inyagaw ni Tanas sa nagna. Nagsarimadeng iti ngarab ti agdan. Dinumoganna dagiti combat bootsna sana inyusong. “masapul nga itulodmo idiay…”

“Diak isuko isuna!” Nagdanapeg a napan simmirip iti sagumbi.

“Rumuarka ditoy, barok.” Imbilinna. Dimmakkel dagiti nauuneg a mata ti agtutubo a bulon ti panaguyasna iti ridaw ti sagumbi. Minirana ti pakabuklan ni Kapitan Dumawal a makisasao ken Tanas. Kasla adda simmuknor a panangrespetona iti parsua a pangitalkan daytoy nangabog kenkuana ditoy.

“Adda kenkan, kapitan, no isukom wenno saan…” Inlisi ni Tanas dagiti matana. “ngem dimo liplipatan a n-naglabsing.”

“Diak isuko!”

Miningmingan manen ni Tanas ti kapitan ngem saanen a naguni.
Bimmaba.

“Mangrabiitayo pay…” impakamakam ni Dumawal. Ngem umad-adayon dagiti basakbasak kadagiti pilaw iti arubayan. Timmamdag ti kapitan. Ngem dinan makita ni Tanas iti puon ti desdes a sumang-at iti masungad a turod. Makitana koma ta nawaknitanen dita. Pinukannan dagiti nagrukob a sangsanga a mangrugrugma idi iti desdes. Nagturongannan? Nagaliston a nakasang-at?

Tinangadna ti Kordillera a kasla mangsarsarwag ti purok a yanna ita. Sulsulinek a disso. Nasamek ken nailet dagiti desdes. Narikut ti dalan ta dapan laeng ti makabalin a dumanon ken mangitulnog kenka iti ruar daytoy a lugar. No namin-ano ngaminen a kimmiddaw kadagiti turayen ti ili iti uray la koma nanumo a baetan a mabalin a talaytayan ti traysikel wenno kariton ti mawaknitan a dalan ngem awan naganganabna. Marigatanda ngamin unay a mangikabisera kadagiti produktoda iti talon. Sapay no di kanayon a tartaraknen dagiti pumurok ti nabayagen a mayor no kasta a panawen ti panagpipili. Ti ketdi agkiddaw kadagiti ayup a partienda kada bagas, bulbukel wenno nateng no adda pasken ti ili ti pagalistuanda. Sal-at!

Tinangadna manen ti tangatang. Nadadagsen dagiti aggu-ummong nga ulep iti lulonan ti kadaklan a bantay. Manggapun nga agkarayam ti sipnget. Bimmaba ni Dumawal. Nagturong iti kagab. Nangkaut iti tallo nga itlog iti baki. Lingtaenna dagitoy. Nayon ti sidada a tarong a nalaokan iti bulong ti saluyot ken rangaw ti kuantong. Inrapinna ti nagluto itay madama ti kimat ken gurruod.

“’Nia ti awag kenka, barok?” inamad ti kapitan iti agtutubo bayat ti pannanganda.

Nagsardeng a naggalgal ti agtutubo. “Nap, ‘tang…” dina kinita ti kasasaona.

“Nia’t nagbasolam?”

Saan nga intuloy ni Nap nga insubo ti taraon a petpetna. Tinaliawna ketdi ti pusa a mangmangan iti sabut iti abay ti luppo ti kapitan. Inulit ti kapitan ti saludsudna.

“S-Saan ngamin a maipangpangag ti sursruotek a kalintegan, ‘tang…” dandani di mangngeg ti timekna.

Inggagara ni Dumawal ti saan a sumungbat. Dumngeg iti sumaruno a baliksen ti agtutubo. Kinitana ni Nap a kasna na la dagdagen a pagsaritaen.

“Iti amin a parsua, ‘tang, adda arapaap a kayatna a gun-oden.”

Inibbatanna ti petpetpetanna a taraon iti platona. “Arapaap a no mabangenan ket padasenna a sarangten tapno … tapno magun-odna ti arapaapna.” Agsao koma manen ngem kasla adda nalagipna. Apagdillaw ti wingiwingna. Nangkammet manen sana insubo. Ginalgalna iti namitlo sana tinilmon. Nagsao manen: “Rumbeng koma a kaarieknak a kalanglang, ‘tang…” Binaliwanna ti saritaan.

“Ta apay koma?”

“Kas kuna ni ‘tang T-Tanas, diak koma maikari… maysaak a kriminal…”

“Nadaluska agingga a di mapaneknekan ti korte a nagbasolka!”

Napigket ti panangmatmat ti agtutubo iti kasangsangona. “Tang,” naalumamay ti timekna. “napukawen ti kumpiensak iti agdama a hustisiatayo, isu a… k-kriminalakto latta!”

Timmakder ni Dumawal ta kasla bimsog ti barukongna. Nangtasa iti danum iti malabi. Imminum. Kalpasanna nga insab-it ti lapayag ti tasa iti nagrungarong a bislak iti likudan ti malabi, tinaldiapanna ti ladawan ni Emmanuel iti diding. Sana insublat a minatmatan ni Nap a mangdumdumog iti platona. “Manganka latta, barok,” kinunana. “ipabpabalaymo ta innak man ‘ta baba biit.” Tinurongna ti ridaw.

Nauneg ti maysa a banag nga inabalbalay ti isipna bayat ti yuulogna.
Kinurkuranna dagiti manokna a mangtangtangad iti kagab ken sanga dagiti kayo. Timmiliw iti maysa a pamusian. Inyulina iti bangsal. Kinalubanna ti manok iti daan a liso a timba sana pinandagan daytoy iti narugos a puon ti kayo a langdet.

RABII. Nagyaplag ni Dumawal iti dua a silag nga ikamen. Maysa iti uneg ti sagumbi, maysa iti ridaw ti kadaklan. Iti sagumbi ti nagiddaan ni Nap. Awan kutikuti ti agtutubo iti sagumbi ngem marikna ni Dumawal a siririing daytoy. Nakalukat ti ridaw ti sagumbi. Nakudrep ti anaraar ti kingki.

“Apay a dinak galutan, tang?” pagamuan ta nailimog ti kasla arasaas a timek ni Nap kadagiti uni dagiti kuriat ken sumaggaysa nga uni dagiti tukak. Nakapakleb daytoy. Nakatungraraw ti rupana iti ridaw.

“Apay, aglibaska kadi?” naalumamay ti sungbat ni Dumawal. Nagballikid a nangsango kenkuana.

Nauuneg ti anges ti agtutubo. “Iti ipakpakitam a kinasayaat kaniak, ‘tang, dika panawan….”

“Bisitaka ngamin, barok, saan a kabusor…”

Naglubsak ni Nap. “Umaynak kadi itulnog no bigat ‘diay kabisera, ‘tang?”

“Kayatmo kadi nga ‘apanka isuko?”

Nabayag a di naguni ni Nap. Nagpakleb manen sana intapaya ti kanigid a dakulapna iti timidna. “Sinno dayta nakaladawan ‘ta diding, ‘tang?”

Binaliwanna manen ti saritaan. Nabsog latta iti panagdayaw iti timekna.

Banag a di pamatian ni Dumawal a dakes a tao daytoy a bisitana.

Naiduma daytoy nga agtutubo. Nauneg ti kapanunotanna. Adda di malansad ngem makaay-ayo a banag a mangbungbungon iti kinataona!

“Ah, ni Emmanuel, barok isuna.”

“Yanna ita, ‘tang?”

“Idiay Manila.”

“Agad-adal?”

“Idi.”

“Ngem simmardeng, ‘tang?”

“Natiliw ngamin.”

“A-Ania, ‘tang?”

“Nakapupok ita… ‘diay Bicutan.”

“A-Apay?” bigla a naglubsak ni Nap a kasla nasinit ti boksitna.

Nagtinnupa manen dagiti sangi ni Dumawal.

“A-Apay nga inyistockadesda, ‘tang?” ni Nap manen.

“Nakiraman kano a nagdemonstrasion laban iti turay…”

“Ket kinemmeg ken pinarigat dagiti PC, tang?” Timmangken ti
nagbarbar a boses ni Nap. Nadlaw ti kapitan ti dagsen ti panagngariet daytoy.

Agsao koma manen ngem inunaan ti kapitan: “Barok, maturogtan…”

Nagsikig a timmallikud. Dina kayat a pagsaritaanda pay dayta a banag. Umukuok laeng ti saem iti barukongna. “Iddepek ‘ta silawen, ne…” pinug-awanna ti kingki iti rabaw ti lakasa. Nagari ti sipnget. Nagulimek ni Nap. Nainayad ti ilelennek ti ulona iti ridaw.

Nauneg ti pampanunoten ni Dumawal: Ania ti aramidenna? Pudno ngata ti atapna iti kinatao daytoy nga ubing? Ngem madlawna nga asideg ti riknana iti daytoy nga agtutubo. Agkaarngi ti prinsipioda ken ni
Emmanuelna! Ahhh, ti la mapampanunotna.

ADALEMEN ti sardam. Saan a makaturog ni Kapitan Dumawal. Iti dati, kasla main-indayon iti uni ti rabii. Ngem ita, naatap ti ridep.

Pagamuan, nadlawna a nagin-inayad a rimuar ti agtutubo iti sagumbi. Saan a nagpadlaw ni Dumawal a siririing. Siaannad a nangapiras iti putan ti bunengna iti sirok ti ulesna. Nagsiim. Nalawag a makitana ti pakabuklan ni Nap iti sipnget. Nainayad daytoy a nagna a kasna la yamak nga agranitrit ti datar. Nagturong iti ridaw ti bangsal. Inin-inayadna a linukatan ti rikep. Rimuar. Di ammo ni Dumawal no ragsak wenno ania ti nangdupag iti barukongna. Aglibas sa. Nakunana iti unegna. Sige ngarud, aglibaskan… Nangngegna ti ranitrit ti agdan ti bangsal. Iti sumaruno a darikmat, awanen mangngegna laksid iti apagdillaw a parusapis ti danum. Timmaray ngatan iti desdes wenno iti kataltalonan, nakunana manen. Ngem di nabayag, nagranitrit manen ti agdan. Madamdama pay, naikuadro manen ni Nap iti ridaw ti bangsal. Inrikepna ti ridaw sa naginayad a nagsubli iti sagumbi. Apagserrekna, nagpukawen dagiti karasakas. Tiniliw metten ni Dumawal ti ridep.

NAKAPAMIGATDAN. Simrek ni Kapitan Dumawal iti bangsal tapno aginnaw. Sakbay a nanganda itay, nangbungon iti innapuy ken sumagmamano a kaiwa iti inadobona a manok sana inkarga iti takuptakup a bay-on. Nangibotelia pay iti danum. Tinulongan itay ti agtutubo a nagikarga iti nalingta a tugi iti bay-on a nayon ti balonda nga agpakabisera. Napaisem ta nalagipna ti kinuna itay ni Nap: “’Tang, ammoyo kadi a ti tugi ditoy bantay ket maysa kano met a simbolo ti p-pannakikadua?” Kimmittab itay ni Nap iti tugi sana inyawat iti kapitan ti sangkatukkol a nangkagatanna ngem nagwingiwing ta sibubussog pay laeng. Ket itay dinamagna no sinno ti nakaammuanna iti dayta a pagsasao, saan a simmungbat ti agtutubo ta simreken iti bangsal a nangakas iti binanlawanna nga aruatenna idi sardam. Ngem iti isip ni
Kapitan Dumawal, amin a banag ket adda kayariganna. Aglalo kadagiti bambanag nga ininaw ken inappupo ti saklot ti nasamek a kabambantayan!

AGDUAN nga oras a magmagnada – kumalkalipkip iti nagsinan-uleg a desdes a kasla nayapli-aplit iti bakras dagiti turod. Naungeten ti di naulpan nga apagtangkayag nga init ngem dina kabaelan a palneken dagiti pilaw iti kapitakan a mapespes ken pasaray sumuyot a mabaddekan dagiti agdardaras a dapan. Umip-ipus ti agtutubo iti likudan ti kapitan. Uray daytoy, nadaripespes metten iti ling-et. Ngem awan panagsukir iti langana. Awan tagarida.

Di mabayag, kimmalay-at ni Dumawal iti katayagan a turod a nalabsanda. Nasiglat ni Nap a simmurot. Idi makatapawda, nagmattider ti kapitan a bulon ti panangpug-awna iti barukongna. Nagpagnapagna ni Nap iti likudan ti kapitan a kasla di nabannog.

Winanawanan ni Dumawal ti direksion a turongenda. Awan makitana no di laeng taltalon, turturod ken ti nawalat a Bantay Appa a mangtantannawag iti kabisera. Insublatna a tinaliaw ti purok a naggapuanda, manglanglangeb manen idiay. Napaanges iti nauneg a mangpampanunot no umno ti sumaruno nga addang nga aramidenna.
Itay agsapa a nariwet pay, kalpasan a napartina ti manok, napanna impakaammo daytoy a papananna iti maysa a konsilmanna nambaranna metten inwayway ti nuangna. Itay agsubli iti balayna, nakabukel iti maysa a pangngeddeng maipanggep ken ni Nap! Umno ngata? Nakunana iti bagina. Ngem naikeddengnan ket dayta ti aramidenna! Napaanges iti nauneg. Imbakalna manen ti imatangna iti tangatang ti lugar a turongenda. Naalikuteg dagiti ulep sadiay a kasla
mangipakpakdaar iti umadani a peggad!

Tinaliawna ti agtutubo nga itan, kumitkita kenkuana. Inayabanna iti asidegna. Idi makaasideg ti agtutubo, inyawatna ti bay-on: “Barok,” piniselna ti nabisked nga abaga ti agtutubo a kataytayagna. “alaem daytoy ta adda pamedpedmo bayat ti panagdaliasatmo.”

Inawat ni Nap ti bay-on a siuulimek ngem agsalsaludsud dagiti matana.

“Barok,” kinuna manen ni Dumawal sana intudo ti direksion ti Bantay
Appa. “dita a banda ti kabisera. Makitam dayta a bantay?” Saan a naguni ti agtutubo. Nailansa ti imatangna iti intudo ni Dumawal. Nagsarita manen ti kapitan: “Apaman a maballasiwmo ‘ta bantay, makalasatkanto iti waig sakanto makakita iti purok. Barangay Appa dayta. Labsam ti purok agingga a dumanonka iti kabisera. Agarup tallo a kilometro ti distansia ti Appa ken ti kabisera.”

Minatmatan ti agtutubo ti aglingling-et a rupa ni Dumawal. Kasla saan nga interesado iti ibagbaga ti kapitan. Nagsao manen ti kapitan:

“Agdamagkanto idiay ili no innodtoy ti detachment dagiti PC.

Ipakaammomto ‘ta bagim…. Awatendakanto mayannatup iti p-
paglinteganda!” Pinerrengna ti agtutubo. Awan danag wenno buteng a naimarka iti langana.

“Sumurotka kaniak… ‘tang!” Nabatad ti simngaw a timek ni Nap.

Iti pagarup ni Dumawal, saan a kiddaw ti agtutubo dayta no di ket kasla maysa a bilin! Ngem saan a naguni. Awan maarikapna nga isungbat!

Napaanges laeng iti nauneg sana inlisi dagiti matana.
Nagtungtung-ed ti agtutubo. Kasla maawatanna ti rikna nga im-impen ti kapitan. Agsao koma manen daytoy ngem inunaan ni Dumawal:

“Denggem, barok, panawanka ditoyen. No surotem ti imbagak, dumanonka idiay ili ti Lunawan iti uneg ti tallo nga oras.” Timmallikud ket simmalogen iti turod.

Bayat ti panagsalogna, kasla malaplapgis ti kaungganna. Ilunlunodna dagiti pasamak. Apaman a nakadanon iti desdes iti patag, pinartakanna ti nagna a nagpasurong. Iti maikatlo a turod, kimmalay-at. Manipud dita, tinan-awanna ti tapaw ti turod a nangibatianna iti agtutubo ngem dinan makita ni Nap sadiay. Nalabit, kinunana iti unegna, bimmaban a mangtunton ti gasatna iti desdes a kumamang iti detachment! Ket manen, dina nagawidan ti bagina a napalunod. Ta iti isipna, nagampayag manen dagiti adu a naaalas a ladawan: ti pannakaagaw ‘di daga a tawid ni Piling; dagiti PC a nagsirip iti karayan; ti
panangbakruyda kadagiti binaki a manok; pato ken linaglaga a balatong; ti panangpulotanda iti asona; ti panagpaltopaltogda iti arubayanna a kasda la butbutngen dagiti naulimek a pumurok; ti barona a ni Emmanuel idiay Bicutan; ti kaawan interes ti ama ti ili a mangiwanwan koma kenkuana maipanggep iti kaso ti barona; ti lakay a dusdusaen dagiti PC iti sanguanan ti detachment; ti… adu pay!

Ket bigla a nalagipna manen ti agtutubo. Mapanna ngata isuko ti bagina? Ngem masirib ni Nap! Ammona ti ar-aramidenna. Nasikap! Uray ni Emmanuelna, no saan la koma a natiliw idi, pulos ngata a dina isuko ti bagina! Saan la ketdi! Ha, ha, ha…

NUPAY nanglangeben ti tangatang, ammona nga agtindeken ti init.

Nakalas-uden iti arubayan ti balayna. Dimmagas pay ngamin a nangkita iti kaadayuan a talonna nga isarunonanto nga araduen. Dinagasna pay ti inwaywayna a nuangna itay agsapa.

Idi umuli koman iti balayna, nasdaaw ta makitana ti bay-on nga impabalonna itay iti agtutubo a nakaparabaw iti kangatuan a pangal ti agdan! Siniripna ti uneg ti bay-on. Adda nagyanna a sangkatukkol a tugi! Bigla a nagmarka ti apagdillaw nga isem iti rupana gapu iti maysa a banag a nagintek iti panunotna!

Inwarasna ti panagkitana iti aglawlaw sana tinangad ti langit. Kasla manton ti maris ti tangatang. Madamdama pay, agikkisto manen ti nakaparsuaan...

Dinagasna a binitbit ti bay-on sa limmaem. Nagtugaw iti langkapi iti arsadanan ti tawa. Nagpanunot. Nairut ti pannakabennat dagiti bibigna a nangirukwas iti karkarna nga isem.

Nagsaraaw ti tianna. Kinautna ti tugi iti bay-on a bulon ti panangisagpawna iti kanigid a rekkangan a dapanna iti langkapi sana inukisan ti sangaputed a tugi. Idi maukisanna, apagisu a naggilap ti aglawlaw a sinaruno ti makadayyeg a gurruod. Nadlawna ti pusana a simmalipengpeng a naguldag iti raked ti diding - iti babaen iti ladawan ni Emmanuel. Nagkarayam ti imatangna iti ladawan ti barona ket manen, naasinan ti nabayagen nga agnannana a sugat iti barukongna.
Insublina ti imatangna iti naukisanen a tugi. Napatung-ed ta malagipna manen ti kinuna ni Nap itay agsapa kenkuana: …ammoyo kadi a ti tugi ditoy bantay ket simbolo met ti…

Nagrisak manen ti aglawlaw nga inipusan ti nagallungogan a gurruod.

Sa simmublat ti kasla aguddog nga angin a nangipalladaw iti tumarakatak nga arbis. Nagsapri. Timmakder. Ngem dina inrikep ti tawa. Imbakalna ketdi ti imatangna idi desdes ken iti rimmuong dagiti nasamek a kakaykayuan iti masanguananna a kasla adda birbirokenna.
Nagtugaw manen sa nagtungtung-ed. Nagalikuno ti marmarna nga isem kadagiti bibigna. Pagamuan, nagmeow-meow ti pusa ngem di kinita ni Dumawal ti di makaidna nga ayup. Ti ladawan ni Emmanuel ketdi ti tinangadna. Iti nairut a panangmatmatna iti ladawan, kasla naalay-ayan itan ti gil-ayab iti barukongna. Ngamin ta iti alintataona, kasla agparparikna nga umadanin ti panagtiponda manen nga agama. No innodtoy ken inton kaano wenno ania a wagas, dina pulos ammo. Ngem ketdi, ammona a maysa a nailet ken nasiit a dana ti nasken nga asakenna tapno magun-odna ti aringgawis dayta nga arapaap!
Naggaradugod manen ti tianna. Insakmolnan ti tugi! # # #

Gibusna

Dagiti Sarita Ilokana a Nangabak iti Salip Ti sarita a sinurat 'toy pagayamyo....

SANGKAPIRIT A LANGIT ITI DAKULAP DAGITI RINIBU NGA IMPIERNO




KAPPUOTNA. Dina ammo no ania a lugar ti yanna ita. No adda man makaammo, dagiti la tallo a kaduana. Kumali iti punguapunguanna ti posas a namagkurus kadagiti brasona iti likudna. Agpukkaw koma ngem linapdan ti tape a naitapal iti ngiwatna.

Nasalemsem ti pul-oy-sardam a namagpanirpir kadagiti bulong iti aglawlaw ngem di narikna ti gumilgil-ayab a barukongna ti lamiis. Nariknana ketdi ti apges ti sugat iti mugingna a gapuanan ti naimalo a putan ti pistola a puon ti nakaawanan itay ti puotna. Nariknana a simlepen ti dara iti nangisit a lupot nga abbong dagiti matana.

Nanalbaag ti ridaw ti lugan a nairikep iti pangadaywen. Lugan a nangulodanda kenkuana itay dina kayat ti dumsaag. “Darsem!” nangngegna manen ti naranggas a timek a di mauma a mangdusdusa kenkuana a sinaruno ti kellaat a pannakapateltelna. Nasikkarudna ti nagrungarong a ramut. Naidaramudom. Napanaas ti pannakalikkab ti kuko ti tangan ti kanigid a labus a dapanna. Nagsayasay ti dara. Tumulang ti saem. No mabalin, dina kayat ti tumakder. Kasla naatiananen iti pigsa ti bagina.

“Darsenyo!” sabali a naturay a timek manipud iti masanguananda.

Nariknana ti pannakagammat dagiti sikona sa naitag-ay. Kasla marungrungdo ti rikna dagiti takiagna. Naapges ti sugat ti dapanna a nayasa iti nabasa a daga.


Napardas ti pannagna dagiti mangul-ulod kenkuana. Umun-uneg met ti apges ken ut-ot a mangbalbalkot iti sibubukel a bagina.
“Ditan!” ti manen naturay a timek. Nanabtuog idi inibbatanda. Immuna ti barukongna a nagdisso iti daga sa ti rupana a naitupa iti ramut. Dimmegdeg ti sugat iti mugingna.


“Patakderenyo!” Nadagsen ti agassawa a kugtar a nagdisso iti abaga ken bukotna. Ngem awan pigsana a tumakder. Dua pay a kugtar ti nagsaruno. Umel dagiti asugna.

“Ikkatenyo ti posasna!”

Nupay kasla mapigpigis dagiti lasagna, inkarigatanna ti timmakder idi naikkat ti pungo dagiti takiagna.

“Dimo gamden ti tumaray no kayatmo nga agpaut pay ti biagmo!”
Ngem kasla awan nangngeganna. Inurnongna ti natda pay a sidap ti isipna. Nagimutektek. Ammona nga impanda iti nasulinek a disso. Nadlawna ti kasla naitubong nga aweng ti aguddog nga angin a kasla aggapu iti nauneg nga abut iti malikudanna. Nagpaiduma ti salemsem ti nabungsot, nalangsi ken agat-krudo a pul-oy.

“‘Yegyo ditoy!” gimluong manen ti timek a nailimog iti uddog ti angin ket kasla immaweng ken nagtaltag sa sinul-oy ti nauneg nga abut. Nagammatan dagiti dua a brasona sa naguyod. Nadlawna ti panagsalogda iti nailet a desdes. Mangngegna dagiti makaalino a karasakas dagiti ruot a mayyapra-apras iti bakrang dagiti manguyguyod kenkuana. Nagsikkoda. Naapras ti rupana iti nagrukob a sanga. Kiinagatna ti sangina ta kasla simmuknor i ti utekna ti saem ti sugat iti mugingna. Nagsardengda ngem nagtalinaed dagiti natitibker nga ima a nakaangkla kadagiti brasona.

Pagam-ammuan, nakangngeg iti naikasa a paltog.

“Magtanggol, ha, ha,..,” makasalugsog a paggaak. “addaka ita ‘ti pingir ti impierno!”

Nalamiis ti bunganga ti pistola a kasla lapis a nayugis-ugis iti mugingna. Pingir ti impierno? Itayak pay nga agtungtunglab iti kaadalmanna, kunana koma ngem nakangngeg manen ti timek: “Ngem kas kadagiti dadduma, ikkandaka ‘ti gundawaymo nga agkararag...”

Narabsut ti tapal ti ngiwatna. Kuminnit ti panaas dagiti bibigna.

“Sinnokayo?”

Maikadua daytoy a panagsaludsodna. Umuna itay apagsipnget - mangmanganda a sangapamilia, kapigsa ti tudo: adda nagtuktok iti pagtaenganda ket itay inlukatna ti ridaw, dinamagna no asinoda, ngem naidanog a putan ti pistola iti mugingna iti simmungbat a nakaawanan ti puotna.

“Saan a nasken ti kinaasinomi!”

“Apay nga inyegdak ditoy?”

“Tapno agbayadka iti basbasolmo! Ha-ha!”

“Awan ti ammok a basolko... nadalus ti konsensiak! ”

“Dayta’t nagbasolam, nadalus unay ‘ta konsensiam!”

“Wayawayaandakkkkk!” Impanna amin a pigsana a naggulagol. Ngem kasla nadagsen a maso ti siko a nagdisso iti bakrangna. Naarinuknok. Nadaleb iti daga. Napatiritir iti ut-ot.

Pagam-ammuan, narabsut ti abbong dagiti matana. Nagmulagat. Ngem naipasabat kenkuana iti limteng a sipnget.
Nagkidem iti nairut sa in-inut a nagmulagat. In-inut met la a napagbukelna ti langa ti aglawlawna. Manipud iti naarimasa a daga a nakapadataanna, makitana ti agsalogen a kabus a bulan a sumirsirip iti giwang ti nagrukob a sanga. Addada iti sirok ti kayo nga akkaba ti bulongna.

Pagam-ammuan, napakidem ta kasla natirad a banag ti apagapaman a gilap a nangsulek kadagiti matana: nanindi ti sigarilio ti maysa kadagiti berdugo.

Simmaruno ti nadlawna nga arimpadek iti makanawanna a nagsardeng iti saan unay adayo nga uluananna. Iti pingir ti nangisit nga anniniwan ti kayo, nalawag a makitana dagiti tallo a berdugo. Dina maawatan ti paarasaas a panagsasaritada. Ugis-ugisan, kasla tigre ti langa dagiti lupotda!

“Tumakderka!” umas-asideg ti dua paris a gurong iti yanna. Ngem madi kabaelan dagiti lasagna ti agtungpal. Naitag-ay ti combat boot sa nanalpaak a nagdisso iti barukongna. Nakagatna ti sangina. Atiddog ti asugna.

Napungot ti buokna sa naitag-ay. Kapilitan a tinulunganna ti bagina a timmakder ta kasla mapugsat ti tengngedna. Agluluken dagiti tumengna ta dinan matengngel ti bagina. Nagkidem iti nakair-irut. Napespes dagiti matana. Nagtulatid a natnag ti tallo bukel a lua iti pitak-pitak ken dara-dara a rupana.

“Tiraenyon...” ti manen naturay a timek.

“Palubosandak...” impakaasina. Minatmatanna ti agbilbilin nga immasideg iti sanguananna. Natayag ken nabaneg. Unnat dagiti abbaba a buokna. Nadang-as ti tigtignayna. Adda bitbitna nga armalayt.

“Awan basolko... diak kaibatogan ti kastoy a pannakadusa!”

“Ladingitenmi, Magtanggol... agtungtungpalkami laeng iti bilin!”

“Bilin?” inulitna. “Tuleng, bulsek ken awan konsensiana ti agtungpal iti narungsot a bilin.”

“Bulsek ken tuleng? Awan konsensiana? Ha, ha! Wen, kastakami. Kaskam la robot... a no makuerdasan, agtignay! Ha, ha, ha!”

“Saan! Taokayo a kas kaniak nga addaan puso ken lasag a makarikna iti pait ken saem. Taokayo nga ammok a napabaklayan iti nasiken a responsibilidad a mangsalaknib kadagiti umili a kas kaniak... Umili nga addaan ambision para iti makapnek, naragsak, nawaya ken naraniag a masakbayan...”

“Ha, ha! masiribka, Magtanggol!” nagtalinaed a natadem ti timek. “Diak masungbatan ta sasawem. Ngem awan bibiangmi no ambisiosoka a tao a kas kunam. Kinapudnona, dimi ammo ti pudno a kinataom ken ti bileg ti ambisionmo. Ken dimi kalikaguman a maammuan no ania man dagita. Ngem nalawag a maysa a basol ti ambisionmo, wenno maysa a sabidong a mangkonkontra iti ambision ti nangkuerdas kadakami!”

“No basol man ti ambisionko, bay-anyo a ti husgado ti mangpaneknek...”

“Magtanggol, imbilangdaka nga uram a daras nga agsaknap. Ket dakami ti natudingan a bombero a mangiddep!”

“Diyo ammo ti sasawenyo... Ban-anyo a ti linteg ti...”

“Dakami ti linteg, Magtanggol, ha, ha, ha!”

“Denggendak...”

“Saan a makangngeg ti robot, Magtanggol!” Nagpaggaak. Sakbay a timmallikud, impalabasna nga inyilap ti nakaukrad a kanawan a dakulapna iti tengngedna. Naawatan met dagiti dua a kaduana ti senias. Nagngirsi dagitoy.

Kellaat a timmaray ni Magtanggol. Sinurotna ti sumang-at a dana. Nagsasaruno a naikasa dagiti igam. Ngem awan ti nanalbuong. Nakapsut ti bagina ket di nakaadayo.

Apagbiit a nakamatanda. Adu nga asug ti bayad ti panggepna a panaglibas. Pinosasanda manen sada impapel iti ngiwatna ti nangisit ken dara-dara a lupot nga abbong dagiti matana itay. Napaalidukdok

Induronda iti bassit a desdes a sumalog iti lauden ti yanda itay a kayo. Immuleg a desdes a nangugis iti munturod a disso a naaplagan iti pagassiket ngem nagangon a karuotan. Idi kuan, nakangngeg iti danarudor ti dakkel a makina a sinaruno ti parusapis ti agtapuak a danum. Pimmigsa ti danarudor ket kasla nayegyeg ti aglawlaw. Nagpukaw ti parusapis ngem nasukatan iti sabuag a kasla ungor ti bassit a a marba a dam. Ungor a nangitugot iti nakersang nga asuk a namagkudrep iti aglawlaw.

Immapras manen ti pul-oy. Kimmaro ti nalang-abna a nalangsi ket agat-krudo nga angot. Kasla mabekbekkel itan dagiti barana. Imbakalna ti imatangna iti direksion a turongenda. Naraniag ti kabus a bulan ngem awan maanninawanna dita a banag no di natayengteng a sipnget. Kasla nababa a law-ang ti sipnget. Iti labes-a-ngatuen dayta a nangisit a law-ang, makitana dagiti pakabuklan dagiti natatayag a kaykayo a kasla mangur-uray a mangrugma kadakuada. Naanninawanna pay ti napanayag a murdong ti simboryo a kasla sinusuon ti katayagan a kayo. Umas-asimbuyok dagiti asuk a kasla aglulumba a mapan mangabbong iti rupa ti bulan!

Nagtibbayo ti unegna. No kasta, impaknida isuna iti puon ti bantay. Iti surong. Iti likudan ti planta! Adun ti nangnangegna a nasarakan a bangkay ditoy! Apon ditoy dagiti tigre! Kasla sumuko dagiti dapanna nga umaddang. Nagsardeng. Ngem naiduron. Nagintutulid. Ngem binissayotda. Kapilitan a nagtungpal. Inabogda agingga iti maysa a nawaknitan a paset ti munturod - iti ngarab ti nawalat a teppang ti bimman-aw ken pangadalmen a waig.

Pinatakderda iti ngarab ti teppang. Iti sanguanan-a-babaenna, nalawag a maripar ken mangngegna ti alikuno ti arin-peggesen nga ayus. Insaltekna ti panagkitana iti ballasiw - iti raked ti bangir a teppang ket naanninawanna dagiti aggaabay a tallo a dadakkel nga agrungrungarong nga imburnal a kasla higante a ngiwat nga agisarsarwa iti makaulaw ti angotna a likido a mailimlimog iti nadalus a danum nga aggapu iti surong. Mariknana ti nabara nga angsaw dagiti imburnal a kasla manglanlanet ti kudilna. Napakidem. Nagburek ti darana.

Kinitana dagiti natadem a banag a napayatanna. Nagtibbayo. Sumilap nga adu a kapsula! Mailumlumlumen dagiti dadduma. Diosko, adun ti timmakder ditoy pagtaktakderak...

“‘Leppasyon ket adda pay maysa a misyontayo!”

Nagkidem iti nairut ni Magtanggol. Iti ania man a kanito, makangngeg iti kanalbuong a
mangpigis iti lasagna, santo maikarasukos a matnag iti nalibeg, narugit a waig. Wen, alun-onen a dagus ti ayus ta awan met ti uray ramut la koma a pakaisab-itanna iti bakras ti teppang. Ta awan met agbiag a mula iti raked a maangsawan ti imburnal. Daytoyen a waig ti agbalin a tanemna? Waig a ramut ti panagsagsagabana ita!

Sayang ti biagna! Ubing pay iti tawenna a tallo pulo ket dua. Sayang ta dina maileppas ti panggepna. Panggep a namnama dagiti padana a marigrigat a kabaranggayanna. Ha-ha! Sayang ti sili. Sili ti awag kenkuana dagiti kalugaranna. Narapis ken pamandeken ngem natured ken masirib. Addaan iti prinsipio a talken ken kamangan dagiti kalugaranna. Hmmm, kaano kadi ti sipud ti panagkamang kenkuana dagiti kalugaranna? Binatokna iti kaunggan ti panunotna dayta a lagip a kasla maudi a dawatna sakbay a mabitay:

GAGANGAY a mangisursuro ni Juan Magtanggol iti Filipinas Elementary School iti barangayda a Namnama iti ili ti San Mateo - amiananen-a-dayaen ti Manila. Maysa a dati a nalinak ken nabaknang-iti-nakaparsuaan a baranggay iti arsadanan ti bantay. Bassit a baranggay ngem naparaburan iti nabiag a waig nga agtinnag manipud iti bantay. Naragsak ken mapnek dagiti bumaranggay iti sapulda nga agpiskeria ken agbangkag iti nadumaduma a natnateng. Ngem ti agtaraken kadagiti lames ti ad-adda a pagsapulan dagiti lumugar. No addaka koma iti tapaw ti bantay, makitam dagiti kasla uong ti kapuskolna a piskeria a naibutones iti agsumbangir nga igid ti nagletra “S” a waig iti barangayda. Kas met iti kaaduan a kabaranggayanna, agtagikua met ni Magtanggol iti sumagmamano a piskeria a pangipapaayanna iti orasna no aggapu iti eskuela wenno iti bakasion.

Ngem dimteng ti maysa a lunod iti biagda a bumaranggay: iti laksid ti siiinget a panagprotestada iti turay, pilit a timmaud ti dakkel a planta ti goma iti surong a raked ti bantay. Planta a kukua dagiti gangannaet! Inaramatda ti waig a nagitapuakan kadagiti rugit ti planta. Natay dagiti tarakenda a lames agraman mulada. Adu pay dagiti nagsasakit a kalugaranda gapu iti narugit nga angin.

Intuloyda ti nagprotesta ngem nagtinnag ti adu nga arungaingda kadagiti tuleng a lapayag. Adu kadagiti kalugaranna ti naawanan namnama a mapasublida daydi dati a panagbiagda. Kapilitan a timmiponda kadagiti dadduma a nagpabantay a maup-upay iti rinuker a kasasaad ti gimong. Pinadasna ida a lapdan ngem naupay.
Patienna nga agballigi ti panggepna babaen iti nainkappiaan a wagas. Inummongna dagiti nabati pay a kakaduana agraman annakda nga agad-adal ket nakitiponda kadagiti nadumaduma a grupo a pakairaman dagiti adu a trabahador iti mismo a planta nga agparparikut laban kadagiti mangimatmaton, nangnangruna kadagiti estudiante kadagiti unibersidad iti kadaklan-a-Manila a nagdemonstrasion. Binabalawda ti sistema ti turay. Saan a naikaskaso idi ta imbilangda laeng a kas bassit-usit a rinet a mabaddebaddekan.

Ngem dimteng ti panawen a makapuling ti rinet: binutbutengda. Inikkatda a mangisuro ta pabasolenda a maysa a rinuker nga ehemplo ken bangen ti pagimbagan dagiti estudiante. Ngem ad-adda a nakarit. Naguperda iti arubayan ti munisipio ken kapitolio. Inyupreseranda pay iti nangato a puestona iti planta ken iti munisipio ngem dina inawat. Intuloyda a binutbuteng agraman kakaduana ken ti pamiliana. Nariknana a ti panangbutbutengda kenkuana ket tanda ti umadanin a
panagballigi ti panggepna: ti pannakaserra ti planta tapno mapasubli ti biag ti waig a salindeg ti masakbayanda. Wen, nangruna ti masakbayan dagiti annakda. Ti pamiliada a kas met iti pamiliana! Wen, ni Luzviminda ken ni Juniorna.

Ngem, Apo, nayesngawna, no apay ketdi a dagiti nabalitokan a gandat ket katimbeng ti panagsagsagaba dagiti adu a parsua!

“Sayang ‘ta posas,” naputed ti panagpampanunotna. “ikkatenyo!”

Nagkaratikit ti nalettat a posas. Nagatras ti nangikkat a bulon ti panagkilliing ti posas a naregreg iti daga. Killiing a kasla nangiballaag ti pannakalapgisen ti maudi a panid ti biag ni Juan Magtanggol!

“Pauluanyo!”

Ka-tsak... Ka-tsak... arigna naggiddan a naikasa ti dua a kuarenta’y singko.

Immanges iti nauneg sa timmangad. Nakalingeden ti kabus a bulan iti likudan ti umas-asimbuyok a simborio ti planta a kasla maamak a mangsaksi iti sumaruno a mapasamak.

“Itan!”

Kellaat a nagkumeg a bulon ti pannakapilko dagiti tumengna sana imbulos amin a pigsana a nangikugtar iti pingir ti teppang.....

Bang! Bang! Bang!

Nagsuek iti danum Ngem sakbay a nasagidna ti danum, adda napudot a kasla kimmayatukot a nangarrabas kadagiti buokna; pudot nga awanan saem ngem kasla in-inut a nangsilmot kadagiti amin a nginabras dagiti lasagna. Nagbalin a blangko ti isipna ngem patienna a saan! Nabileg pay laeng ti riknana. Kinapudnona, nabilbileg ngem iti dati! Mariknana nga agkutkuti - kasla tumtumpaw iti babaet dagiti nababa nga ulep. Idi kuan, nakitana a napisang ti danum: ti pisang dimmakkel a sabuag a nagsinan-petalo ti pigispigis a sabong. Ket nakitana ti bagina a nanabsuok iti nagbabaetan dagiti petalo. Kalpasanna, awanen ti nariknana wenno nakitana wenno nangngeganna no di ket limteng nga ulimek.....

Ngem milagro, kellaat a kasla nagpulang ti bileg ti isip ken riknana!

Nagmulagat.

Timmangad. Nakitana ti dumuyaw a bassit a lawag ken bumasbassiten a lawag iti ngatuenna. Apay a kasla nakaad-adayo dayta a lawag a kasla imposiblena nga abuten?

Inunnatna dagiti takiagna sana inkaud. In-inut a nagpangato, dumakdakkel ti lawag. Immukuok ti linak ken talged iti kasla tumtumpaw nga isipna. “Gagangay ti malmes a matay.” nakunana,

“Ngem ti mapaltogan nga awan basolna ket saan! Saan a nainkalintegan...

Limmung-aw. Nagbusi manen dagiti paltog. Ha, nalipatanna ida. Addada pay laeng gayam... Limned sa bimmasat a kasla lames. Napaut. Naglaingen nga aglangoy! Naliklikanna dagiti bala. Nakakaskasdaaw!

Nakarikna iti nagpaiduma a pigsa ken sidap ti isipna. Manipud idi puotna, ita la a makarikna iti kastoy. Di mamati ngem marikriknana.

Bimmasat a nangsurot iti ayus a kasla ikan. Nagpaigid sa simmirok iti nagrukob a kayo iti igid ti waig. Kinitana ti naggapuanna. Ahh, addada sadiay dagiti adipen dagiti didiosen. Agsawsawarda. Un-unorenda ti teppang. Mangngegna ti panagilunlunodda.

Limned sa bimmasat. Nagpababa. Sa manen limmung-aw iti igid. Kimpet iti teppang. Nakagammat iti nabungsot a pitak. Winagwagna ti imana ngem napigket ti pitak. Inwagsakna ket uray la timmayok dagiti pitak. Nasdaaw ta nagbalin a puraw a kalapati dagiti timmayok a pitak sada timmayab a nagdisso iti sanga a naatibelbean kadagiti kulalanti ken narnuoyan iti bunga ken nagbitinan dagiti umayamuom ti banglona nga orkidia.

Nabannogen. Malamminen. Tumulangen ti saem dagiti sugatna. Nalagipna ti pamiliana. Gimmanaygay. Simmang-at. Inrugina ti nagna iti direksion a turongen dagiti dapanna. Limmas-ud iti nawada a tanap. Naglibnosen a tanap! Patag nga awan pulos tugot wenno lemma ti mabalin a nakauna kenkuana. Maysa a birhen a lugar! Iti agsumbangir a pingir ti tanap, turturod nga inabungotan dagiti kimmapas nga ul-ulep.

Intuloyna ti nagna ket nasdaaw ta nasarakanna laengen ti bagina iti sanguanan ti pagtaenganda! Sumilap ti kayo a ridaw a digdigosen ti dina makita ti paggapuanna a lawag. Induronna ti ridaw. Naglukat. Nakitana ti napudaw ken nakapuraw a babai - ti gayam asawana: agtatakder iti tengnga ti nadaeg a laem. Anian a lasbang, sam-it ken emmana! Nagpintasen isuna. Kasla simbolo ti awan patinggana a biag, ragsak ken talged! Umis-isem a kasla iti apagsingising nga init iti nalinnaaw nga agsapa. Nakaukrad dagiti takiagna a kasla mawaw iti pinnateg.
Kasla nagpayak dagiti dapan ni Juan Magtanggol a nagturong iti yan ti asawana. Umayakon patpatgek a Luzviminda! Ngem idi rakepenna koman ni Luzviminda, nariknana lattan ti nanalteek a bassit ngem natangken a banag iti likud ti ulona. Napleng. Sa gimmilap iti lansad ti isipna ti makasisirap ngem apagkiray a raniag a kasla bettak dagiti dinosena a kimat..... sa sinaruno ti limteng a sipnget ket makatitileng nga ulimek!

ITI SUMUNO a bigat, Marso 11, 1983, nailanad, iti bassit a damag, iti pagiwarnak a kukua ti gobierno ti pannakapatay ni Juan Magtanggol - maysa a natakneng nga umili, manursuro, lider, napasnek ken matalek a kadua ti turay: nasarakan ti agtatapaw a bangkayna iti waig - mismo
a likudan ti Firerock Tire Manufacturing Co. Inc. Natatek iti bala ti bagina. Ngem kuna dagiti imbestigador a ti buli a nangbisak iti ulona ti nanguloy ti biagna.

Kuna pay ti damag nga atapen dagiti autoridad nga aramid dagiti NPA daytoy nakaam-ames a krimen. ### Gibusna

Umuna a Gunggona/Prize Prize
Salip iti Sarita ti UMISA, 1997
Naipablaak iti Bannawag, petsa 7 ti Disiembre, 1998

2nd Prize – Jaime Agpalo – drama writer, essayist
3rd Prize - Guillermo Concepcion
4th Prize - Benjamin Pacris – Information Officer and Media director, Ilocos Norte
5th Prize – F. Martin Rochina

INIKI

HURRICANE INIKI
(Unedited Version) ·

Dimteng ti allawig iti isla ket narukod ti patempateg ti ayat ken responsibilidad ti tunggal maysa …..

CUT that light off!” Indil-ag ni Nikki kaniak sa nagballikid. Inyapputna ti pungan iti rupana.

“Just a moment…” kinunak saak timmakder. Linukipko ti pamengbengen a kurtina ti tawa. Dimmuklos manen ti angin. Nakapigpigsa. Intangepko a dagus ti sarming a tawa. Insiparko a tinangad ti tangatang iti maapli-aplitan a sarming ti tawa. Nasipnget. Malaksid kadagiti naidarnap a silaw iti puseg ti Honolulu ken Waikiki a nalawag a matantannawagan manipud iti Makakilo a pagup-upaanmi iti apartment ken Nikki.

Pumigpigsa ti ablat ti angin. Uray la pumalagapag ti diding ti kuarto a yanmi. Aggaangat dagiti palatang dagiti dadakkel a palmera a nayurnos iti kongreto nga alad. Kinitak relos ti diding. Agalas tres pay la iti parbangon!

“Cut that damn.light off!” inriaw manen ni Nikki sa nagkudagkudag.

“Hold on, will you?” kinunak saak simrek iti banio. Idi agsubliak iti kama, naiddepen ti lampshade a silaw. Diakon nakaturog.

Pampanunotek ti agdama a kasasaad ti panawen ngem lallalo nga is-isipek ti relasionmi ken Nikki. No anianto ti masakbayanmi a dua. No naragsakaminto wenno mapnekakto a makidenna kenkuana wenno saan. Live-inkami ken ni Nikki. Agtallon a bulan a kastoy ti relasionmi. Tulagmi nga inton Disiembre ti kallaysami. Kataebko. Filipina ti inana idinto a Hapones ti amana. Diborsiadon dagiti dadakkelna. Naam-ammok isuna iti disco pub iti maysa a dakkel a hotel iti Waikiki. Ammona bassit ti agiluko.

Maysa nga store manager iti Foodland Supermarket. Maysaak met a sarhento iti US Army a destino iti Schofield Barracks, Hawaii.

Diakon nakarikna iti pannakaisugel. Rimuarak iti kuartomi. Nagturongak iti laem. Iti ruar, pumigpigsa latta ti ablat ti angin. Dina paginanaen dagiti palatang ti palmera a mayabla-ablat iti semento nga alad.

Simrekak iti kusina. Kinargaak ti danum ken baraku a kape ti coffee maker. Kalpasanna, pinidutko ti plato a nagyanan ti apagkissay a salad ken nakittaban a sangkaiwa a pizza iti rabaw ti lamisaan. Sakbay nga impisokko dagitoy iti plastic a basuraan iti suli, pinidutko ti bassit a plastic a bote ti papait a nakaparabaw iti agsarsarwan a pagbasuraan. Nailunodko manen iti naumlimek ni Nikki. No mamin-anon nga ibellengna daytoy a botelia ti rekadok iti basuraan. Naggapu pay sadiay Maui! Pinunasak sako insubli daytoy iti refrigerator.

Limmaemak apaman a nakatemplaak iti kapek. Agalaskuatro ngatan ti oras. Pinidutko ti remote control ti stereo a nakawarang iti bordado ngem nakataptapoken a carpet. Nadlawko a kumarkaro ti ablat ti kasla agpagunganen nga angin iti ruar isu a dumngegak man iti radio no ania ti madamag. Ti koma TV ti luktak ngem amangan no maringgoran manen ni Nikki. Di mabayag, mangngegkon ti damag:

".......Hurricane watch! Weather experts has predicted that a hurricane is very rapidly approaching the Hawaiian island chain with 165 MPH. Currently, weather experts are tracking that very powerful hurricane about a less than thousand miles away north of the island chain. All classes will be suspended, I repeat, all classes will be suspended and all state and federal offices will be closed until further notice. Be advised to take all precautionary measures…… "

Nagtibbayoak. Nalagipko dagidi kasla napispis-it a ladawan dagiti pasdek ken no ania ditan a nadalapus a naipakita iti TV a gapuanan ti Hurricane Andrew idiay Florida ken Louisiana iti di pay nabayag. Simmiripak iti kuartomi. Mayat ti turog ni Nikki. Dina pulos ammo ti sumangpet a didigra. Riingek koma tapno ipadamagko ti nangngegak a waragawag ngem agmuriotto manen. Adalemen ti rabii idi simmangpet. Nagpaimbentario kano iti store nga imatonanna.

Linukatak ti TV. Napintas ti mabuya iti HBO ta pelikula ni James Bond ngem kellat lattan a nairidepak. Nalukagak iti nakapigpigsa a waneswes ti angin. Pasado alas-singkon. Nagsubliak iti kosina. Timmimplaak manen iti kapek sako inrapin nga inugasan dagiti plato a nanganak di rabii.

Idi makaugasak, ingkanayonko metten nga inalikumkom dagiti agkaraiwarang a murengmi ken Nikki. Kaippisokko dagiti murengmi iti washing machine idi kellat a simmardeng ti kanta iti stereo sa simmublat ti nabangag manen a boses ti anawnser.

Daras a limmaemak tapno mangngegak a naimbag. Iddipek koma ti TV tapno mangngegko a nasayaat ti stereo ngem adda metten dita ti madanagan a rupa ti anawnser iti TV. Ti stereon ti iniddepko tapno mangngegak a nalaing ti waragawag:

“… Hurricane watch is now upgraded to hurricane warning! This incoming hurricane, tagged as Iniki or this very powerful Hurricane Iniki is now approximately 600 miles south traveling with a speed of 192 MPH heading north to the direction of the islands of Oahu, Kauai and Ni’ihau….. All citizens especially those located along the seashore or on high areas are strongly, I repeat, strongly directed to seek refuge immediately in a designated government shelters or facilities approved by state or local emergency officials… I repeat.........."

Nagpigerger ti barukongko. Diak nagawidan ti panagparang dagiti nakaam-ames a ladawan iti panunotko. Napakararagak.

Pagamuan ta nagkiriring ti telepono. Pinidutko ti awditibo.

“Sgt. De Leon?” kuna ti timek ti sabali nga ungto. Manipud iti barracksmi ti awag.

“Yes, it’s me… speaking!”

“This’ the CQ, Cpl Weathers… we have an alert, Sarge, you need to report ASAP!"

“On my way…” Napasanaltekak. Simrekak iti kuarto. Winagwagko ni Nikki. Riingek.

“Wake-up, sweetheart…” Saan a nagkir-in. Winagwagko manen.

“Don’t disturb me, please, Rodel…” makapungtot ti bosesna sa nagsikig a nangtallikud kaniak. Sinipatko dagiti nalukaisan a rimmabanos a patongna.

“Hey, I need to report to the barracks… as soon as possible!”

Bimmaringkuas. “What?” Nagdayamudom sana impuruak ti saksaklotenna a pungan iti sakaanan ti kama. “Adda alertmi!” Nagkudagkudag sana manen inkusay ti maysa a pungan.

“Alert? But you’re suppose to be off duty today, right?”

“Suppose to, but…”

“To hell with that Army Army alerts! Come on, let’s…” ginuyodna ti takiagko ta ipaiddanak ngata iti abayna ngem nagkedkedak. Iti serbisio militar, beinte-kuatro oras a nakadutyka. Ta uray day-offmo koma no kasapulandaka ket kasla kimat ti panangawagda kenka. No dika met mapan, UCMJ ti di mainsasaan a dusam wenno Court Martial depende ti dagsen ti pakasapulanda kenka.

“What’s the hell that alert’s for?” kinuna manen ni Nikki a bulonna ti naglubsak iti kama.

“Gapgapuyo lang idiay Korea ken Australia ‘di naminsan a bulan… Alert again?” Imbagak kenkuana a nalabit maipapan iti umadani a didigra. Ti Hurricane Iniki. Ti nakaam-ames a mapasamak no pumayso ti prediksion! Limmaemkami idi maalingagko manen ti waragawag ti TV.

“…. Hurricane Iniki is still traveling so rapidly in the same direction as reported earlier. But now monitored to be heading straight toward here in Oahu! If this powerful disaster won’t change it’s course, it’s eyes, as expert says, would rip anything standing or seating or whatever position they may have from the middle and outward of this beautiful and most populated island!"

Naputed ti panagdengngegmi ta kellaat nga immaweng dagiti makatitileng a di ammo ti yanna nga emergency sirens ti aglawlaw.

Rinakepnak ni Nikki. “Stay with me. Don’t go nowhere, please.” Inkiddawna.

Diak inkaskaso. Ginammatak ti telepono sako indayal ti balay da nanang idiay Waipahu. Kasta unay danagda kano met. Imbilinda a mapankami a mapan idiay balayda ta nangato kano unay ti Makakilo a yanmi ket nalaka la nga basbasnotan ti umayen a didigra.

“Fix yourself and bring whatever you wanna bring!” imbilinko kenkuana.

“Idagaska iti yan da inang...”

“I’d rather go somewhere else than go there!” insippawna. Tineppelak ti rimkuas a pungtotko. Kagurana ngamin ti kanayon a panangaw-awis ni inang kenkuana nga agkararag no kasta nga addakami iti pagtaenganda.

Kinusilapak. “You bet’ta come!”

Indayalna met ti telepono. Simrekak iti kuartomi. Nagdardarasak a nangiyusong iti unipormek. Simmaruno a simrek kalpasanna. Nagpelles met. Tumanabutob.

“Take all what you need to…”

“I am not going with you!” insippawna nga inriaw. Nagburek ti darak.

“Where the hell you’re going then?”

“Just like you, go to work!” inyingarna. “Sanababits!” Ginammatak dagiti abagana.

“The whole goddamn State is in danger, don’t tell me…”

“The Army and my employer has one thing in common… Greed!” inkiraudna.

Kinusilapak. Dina pulos maawatan ti opisiok.

“Don’t go!”

“If you stay with me…. I won’t!” imbalesna sa naganug-og. Pinagtugawko iti pingir ti kama.

“Listen, lady, you pretty well know the nature of my damn’job. And you did not say a shit before! Naawatam idi!”

“But not now!” Rimuarak iti kuarto. Uray la nanablaag ti ridaw nga inrikepko. Iti uneg ti garahe, kasla aguddogen ti angin. Napalalon ti naspak a sangsanga ti palmera a nakawarang iti sango ti garahe. Nakabalandra pay ti kotse ni Nikki iti likudan ti pick-up a luganko. Nagsubliak iti laem. Yus-usong ni Nikki ti stockingsna.

“Gimme your damn car key. I told you do not park behind my…”

“I am on my way out… hey, Rodel, look…” Naguped ti panagsaona idi nagtimek manen ti limtaw nga anawnser ti TV:

“…. Iniki is expected to hit Oahu after lunch depending on it’s speed which is changing every seconds. But weather analysts say that there’s a strong, very strong possibility that it might peak to a force of about 200 miles per hour or greater when it reaches 300 miles closer to the island! Evacuate and seek…”

“Let’s go!” ginutadkon ti takiag ni Nikki. Ngem nagwasang.

“Pick me up at work this evening?” kinunana a dinamag.

“Nope. I will drop you in Waipahu…”

“Rodel, they need me too at work. Please pick me up….”

Agsibsibo ti darak a pimmanaw. Aginnagawen ti lawag ken sipnget. Nasdaawak ta nakaad-adu ti lugan iti freeway. Dida met ikaskaso ti speed limit signs ti trapiko a kas kaniak. Nalagipko manen ni Nikki. Adun ti nagbaliwanna. In-inut a nagparang ti naalas a kababalinna iti panagpaut ti panagdennami. Pati trabahok ket masursuronan a kagura. Ngem no dadduma, sumro met ti luksawko iti Army. Adu unay a bilin ti masapul a suroten. Kangrunaan ti kanayon nga alertmi. Pasaray mamindua iti makalawas no ar-arigen. Sa kaaduanna nga ilugandakami iti eroplano sadakami idissaag iti nadumaduma a disso ti Pasipiko tapno agtraining laeng.

Ngem nakarkaro idi destinoak sadiay Fort Lewis, Washington. Kapautan ken kapudnoan pay la nga alert: impupokdakami iti barracks. Inaladanda ti baraksmi iti barbed wire a dikami pulos makaruar wenno makipagpatang iti telepono ket kalpasan ti tallo nga aldaw, inlugandakami iti eroplano iti sumipnget. Idi dumsaagkami, Saudi Arabia met gayamen! Nagyankami sadiay agingga a nabukel ti Operation Desert Shield sakami nagsubli iti Fort Lewis kalpasan a naideklara ti Operation Desert Storm. Ngem tallo la a lawasmi iti Fort Lewis ta nagsublikami manen a kas paset ti Operation Desert Storm kalpasan ngata iti dua a lawas ta nagboluntariok a kimmappeng. Naayatak ngamin a makigasanggasat. Paggugustok ti agnaed iti kunada a frontline. Wenno makabuya ladagitay kunada a lumabbatis nga agub-ubo a dara a gapuanan ti nagduduma nga igam. No makitak ngamin dagitoy, kasla adda banag nga aglanglangoy ti kaunggak. Diak ammo no apay. Isu nga uray narigat ti serbisio militar, nasursurokon nga ipateg! Napigsa latta ti basnot ti angin iti aglawlaw. Pasaray iduronna a kasna la pattugen ti luganko aglalo iti kurbaan. Daytoy tay kagurak a dangadang ta awan a pulos ti laban. Nabileg ti nakaparsuaan a labanan. Ken ania koma ti igam a panglaban? Adda ngem maymaysa a wagas ti ammok: isu ti panagkararag!

Nakasagpatakon iti Kunia Road. Uray la nga agpalakapak dagiti bulong dagiti pandek a pinia a kasla nayaplag iti agsumbangir a kapatagan ti pangileten a kalsada. Linukatak ti radio ti luganko. Madama pay laeng ti waragawag ti anawnser maipanggep kadagiti nagduduma nga addang nga aramiden tapno maliklikan ti desgrasia a mabalin a resulta ti umadani a didigra. Innayonna a tuntuntonen pay laeng ti nadawel nga allawig ti direksion ti isla ti Oahu.

Iti baraks, kinasaok ken ininspeksionko biit dagiti nakasaganan nga imatonak a soldado saak nagtarapnos a napan iti briefing room.

Agsarsaritan ti komandermi iti uneg. Adda met ti First Sergeantmi a nakatugaw iti ridaw a kunam lan maysa a naunget a bouncer ti paggiinuman.

“Why the hell you took so long, De Leon?” kumusilap ti first sergeantmi a nangsangga kaniak iti ridaw.

“Too much damn’ traffic on the way, First Sergeant…” inyulbodko.

Ngem napawingiwing laeng.

“If you can’t meet the standard time clearly written in the Alert Policy Book,” inridisna. “I’ll recall your goddamn’ bed back here in the billets a lot faster than this damn’ Iniki!”

Mannakiangaw ti first sergeantmi ngen saan a kas kadagitoy a banag. No sawenna, tungpalenna. Diakon a nagtagari. Dimngegak iti panagsao manen komadermi bayat ti itutugawko iti maysa a bakante a tugaw iti abay ti first sergeant. Inagapad ti komandermi ti nagkaysa a panggep ti alert. Idi malpas ti komandermi iti panangilawlawagna iti punto ti alert, simmublat a nagsarita ti first sergeantmi ket intudingna ti akem ti tumunggal maysa kadakami nga NCOs:

“Sgt. De Leon, you take charge of one of the Trouble Shooter Platoon and additionally…”

“First Sergeant,” timmakderak a dagus. "it seems you forget that am maintaining a home, off –post too!” improtestak ta palubosanna nga agawid dagiti naasawaan a padak nga NCO ngem siak ket ibatinak a mang-take charge iti maysa a platoon nga umarayat kadagiti biktima ti umadani a didigra no addanto man.

“But, Sgt. De Leon…” kasla naasinan ti isemna a naipalapal kaniak. “I know you don’t maintain a wife. Don’t you?”

“Not at this time, First Sergeant, but maybe two and a half years more, I will be! She needs me too, First Sergeant during such critical moments like this!”

“Gaddemet, De Leon! You’re melting my damn’…” Nagkatawa a nangtimpag ti barukongna a batog ti pusona.

AGALASDIESEN.

Mangrugi manen a sumayengseng ti aglawlaw. Agsasallupangen dagiti makatitileng nga emergency siren ti kampo. Nangato ti purwa ti aggaallabat a basnot ti angin. Kuna ti naudi itay a damag nga asidegen ti allawig iti isla ti Oahu a yanmi ita. Di mabayag, kalpasan a nilansaanmi amin a tawa iti baraks ken ridaw a di unay maar-aramat, pinalubosandakamin a nagawid.

Kasla insiwet ti luganko a nagpa-Ewa Beach. Masdaawanak ta agsasallupang latta dagiti lugan iti kalsada. Dida ket koma agtalinaed iti balayda a mangipakni wenno mangtarimaan ti kayatda salakniban a gamigamda sakbay a dumteng ti didigra.

Nagtarapnosak a simrek iti bassit a shopping center ti Ewa Beach. Iti yan ti Foodland Supermarket nga imatonan ni Nikki. Immuleg ti pila dagiti rinbu ngata a tao iti sanguanan ti dakkel a paglakuan. Nagduduma ti reaksion dagiti langada: adda madandanagan ngem adda met latta kasla maragsakan a nalabit dida pay napadasan ti kinaranggas ti allawig.

Immunegak a dagus apaman a nakaparkingak iti bakante a parkingan ti baldado iti sanguanan ti paglakuan. Illegal dayta a nagparkingak ngem ania pay, agal-alistoak ken emerhensia ti agdama a mapaspasamak. Nakagalgalisen iti uneg ti paglakuan gapu iti ginasgasut ngatan a nababasa a dapan ti rimuar-immuneg. Ngem alisto met ti tagadalus a mangma-mop iti suelo sana pinagpipilan ti bassit a plakard a nakaisuratan iti: Slippery When Wet!

Dagusko a sinapul ni Nikki. Napanak iti opisinana iti uneg. Awan. Binirokko iti linia dagiti cashier. Nasarakak isuna iti uneg ti sarming a yan ti customer service. Pagung-ungtanna ti maysa a mabutbuteng a cashier a mangipilit a kayatnan ti agawid.

Addaak iti ridaw ti customer service. Dinak pay nadlaw ni Nikki nga addaak iti imatonanna a paglakuan.

“You may go home now!” Siakon ti nangpagawid iti cashier sako ginuyod ti takiag ni Nikki. Imbes a pasabtannak ni Nikki iti agek nga ugalina no kasta nga innak dagasen, inwagtengna ketdi ti takiagna iti panangguyodko. Sa nagdayamudom a nagtarus iti pannakaopisinana.


Sinurotko a dagus. “Wait!” napardas a nangpanaw kaniak.

Nagtarus iti opisinana sa nagdalupisak iti swivel chairna iti likudan ti lamisaanna a napno kadagiti pappapel. Apaman a nakatugaw, nagtapaya sanak kinusilapan.

“’Pay a pinaawidmo ti maysa cashier?”

“Sika ngay? The wind’s getting worst outside. Let’s go!”

“I wish I could!” dinutdotna ti maysa a bolpen iti garrapon iti sanguananna sa nagsuratsurat. Napaangesak iti nauneg. Kinitak ti oras iti diding, Alas onse diesen.

“What time do you close store?”

“Main office will send us a call…”

“How soon do you expect them to…”

“It’ll take a while…this’ the best time of the business!” inyagawna sa timmakder. “How about the safety of all the store employees?”

Agpungtotak metten.

Inasitgannak sa napawingiwing a nangtangad kaniak. “As I’ve told you, Rodel… Greed!!” Sa rimuar manen. Sinarunok.

“Ok, agawidak ngaruden ta innak galutan ti rumbeng a galutan ‘diay apartment. I will tape the windows too! I’ll be right back to come and get you…”

LET’S GO EAT…” inyawisko ken Nikki ngem nagwingiwing. Pasado ala-unan. Agtaptapaya iti suli. Napalalo ngamin ti luksawna ta kayatna ti agawid sadiay Makakilo nga apartmentmi ngem impilitko a dimmagaskami iti balay dagiti nagannak kaniak ditoy Waipahu.

Nataltalged a painganmi ta konkreto.

“Common, ‘asang, come and let's eat…” impasaruno met ni inang a mangur-uray kadakami iti panganan a lamisaan. Napilpilit ni Nikki a simmurot kaniak iti dining room. Nadlawko a nagmisuot idi makitana ti masida a pinakbet, balatong a nalaokan iti rangaw ti paria, kilawen a presko a baka ken pinapaitan. Ramananna met dagita idi dendennami. Ita, kasla karugitna ketdin?

“You guys get some kind of… bread or hotdog?” dinamagna kada ionang idi nalpas ti kararagmi. Nagistayan naltotan ni tatang iti insakmolna a sangaiwa a kilawen a karne ti baka idinto a napan linukatan ni inang ti refrigerator. Imbilinko ken Nikki nga isun ti mapan mangluto ti kayatna. Nasugpet ti rupana a timmakder ngem nagtarapnos iti laem sana linukatan ti TV.

Siakon ti mangluto. ‘nang.” Kinunak ta paggugusto ni Nikki iti naprito a hotdog. Siuulimek a nagsubli ni inang iti lamisaan a panganan ngem masipsiputak ti imana a mangsagidsagid kadagiti suli ti matana.

PAGAMUAN TA immaweng manen dagiti emergency siren ti aglawlaw. Nakarangranggasen ti angin a nangsip-asip-ak kadagiti sanga ti mangga iti lauden ti balay. Nanalbaag a natuang ti kayo a guyabano ti kaarruba. Naiddepen ti koriente. Nagtalinaed a nakatugaw ni Nikki iti sopa a kasl;a awan danagna. Lumuslusiaw met ni inang gapu iti danagna. Ginutadna ti takiag ni tatang sana simmuksok iti sirok ti panganan a lamisaan.

“Aglemmengkayon, baruk…: insangitna. Nagkararagda inang ken amang. Nagdardarasak met nga agturong iti yan ni Nikki. Innak met guyoden tapno sumuksokkamin iti uray ania ditan a mabalin a mangsalakbib kadakami. Ngem, nadlawko ti de-bateria a radio iti rabaw ti book shelf. Ginaw-atko sako pinuligos ti butonesna. Nakapsuten ti bateriana ngem mangngegko pay laeng ti waragawag iti radio:

“… fortunate.... We are still fortunate here in the island of Oahu because about a hundred miles off the coast of Oahu, Hurricane Iniki swerved it’s course heading northwest heading towards the islands of Kauai. Experts predicted that few more minutes from now, Iniki will ravage Niihau and Kauai!"

Maragsakanak a nangpidut iti telepno apaman a nabagaak da amang a labsan met laeng ti allawig ti isla ti Oahu. Inawagak dagiti kakabsatko a naasawanen a napattopattok iti isla ti Oahu. Kaasi ti Apo, napiada kano met laeng.

NIKKI, mine is not a damn’ buy and sell business that a customer who mistakenly bought a rotten tomato can sue my ass up! This is the Army and I have no gaddem’ choice but to follow orders anytime and any goddem’ where! You understand?” Immulon ti darak ta dinak manen palubosan ni Nikki a mapan iti isla ti Kauai a kas bilin ti Army tapno inkami tumulong kadagiti biktima ti allawig. Maipatulodkami a kas kameng ti Operation Garden Sweep. Inkami agdalus kadagiti wara iti hardin ti Hawaii a gapuanan ti nadawel nga allawig. Napanaganan iti kasta ti operasionmi ta ti isla ti Kauai ngamin iti Garden Island of Hawaii.

“Then get out from the damn’ Army!” inyingarna met. Ginammatak dagiti dua nga abagana sako impideg ti kotsena. Addakami iti garahe ti apartmentmi.

“Look here, lady.. if you really love me, like what you’re saying especially when we’re making a gaddem’ love every fuckin’ night, then you should have been understand and learn to love at least, what the hell I wanna do, whoever I am, whatever I wanna eat and wherever the fuck I came from!”

Nagsangit. Binagkatko metten ti dua a duffel bagko a napunno kadagiti unipormek a gargaretko a kasapulakto idiay Kauai. Intupakko dagitoy nga imbaltog iti likudan ti pick-up a luganko. Pinanawak lattan ni Nikki nga agsangsangit.

ALAS SINGKON ITI MALEM, nakasublikamin iti temporario a kampomi a naaramid kadagiti tolda ti Army iti pingir ti rangkis a mangtantannawag ti mangliwengliweng a baybay. Dikami pay unay nabayag a simmangpet a napan nagbunag ken nagdalus kadagiti wara ti kalkalsada. Tsuperak ti six by six nga agbunag kadagiti nagduduma a wara sami mapan ibelleng iti ipatuldo dagiti kaaduanna a dara Hapones nga opisiales ti gobierno ti isla. Imbakalko manen dagiti matak iti kalawaan ti baybay. Implastarko ti naglubsak iti karuotan. Napaangesak iti nauneg. Duan a lawasmi ditoy isla ti Kauai ket adu metten ti nagapuanami. Saan laeng a mandalus kadagiti kalkalsada no di ket tumulongkami pay a nagipatakder kadagiti temporario nga abong dagiti biktima wenno agibunong kadagiti MRE tapno adda taraonda. Kakaasi dagiti biktima. Dandani narpuog amin a pasdek ket dagiti la ngata kongkreto ti natda a nakatakder ngem kaskasdi nga awananen iti atep ken tawtawana. Aglalo ti maysa a dakkel a balay a madama a maipatpatakder idiay Kapaa, dipay nalpas ngem naitayaben ti intero nga atepna ta nagdisson daytoy iti maikadua a bloke iti laudenna a solar. Segun ti damag, awan kano ti insurancena dayta a maipatpatakder a balay. Dida la ket maabrot ti rinibribun a gastoda. Sapay no di napintasto koma!

Inyiladko iti kasla napungotpungot a karuotan. Inkidemko. Ngem pagamuan ta kellaat a rimkuas iti mugingko ti ladawan ni Nikki a sinaruno ti langa ti isla ti Kauai idi ken ita! Ket nariknak lattan ti iruruk-at ti nasugpet nga isem kadagiti bibigko. Simmublat a rimkuas iti lagipko daydi parbangon a kapigsa ti angin; daydi yaawagda ti alertmi! Timmakderak. Imbakalko manen ti imatangko iti nakaad-adayo a laud. Nagtabunen ti init iti barukong ti nalinaken a baybay… @@@

Naipablaak iti Bannawag idi Setiembre 20, 1993 ti edited a versionna iti titulo nga ALLAWIG.

TI GAYYEM TI SOLDADO

Ti GAYYEM TI SOLDADO

Adda maysa nga istoria maipapan iti maysa a soldado a naggapu ken naibaon a nakipaglaban sadiay Baghdad, Iraq:

Idi nakababan iti eroplano a nagluganna sadiay Dallas/Forth Worth, Texas, inawaganna iti telepono dagiti nagannak kenkuana iti Honolulu.

“’Tang ken ‘Nang,” kinunana. “agawidak ditan ta mailiwak la unayen kadakayo.”

“Ayna anakko, aya, no ammom la koma no kasano met ti iliwmi kenka…” insangit ti inana. “ kanayondaka nga ikarkararag ket…”

“Agyamanak, ‘nang,” maragsakan ti soldado. “ngem sakbayna, adda koma kiddawek kadakayo ng umuna.”

“’Bagam latta, barok, no ania man dayta, basta kabaelanmi ken inam, itedmi!” Ti amana ti simmungbat.

“A-Agyamanak kadakayo ‘tang…” insungbat ti soldado. Sana intuloy ti sawenna: “ Adda ngamin gayyemko a kaduak ita. Ikuyogko koma nga agawid no mabalin…”

“Dayta la gayam! Ayabam a tapno maam-ammomi met.” ti manen amana.

“Ikuyogmo a, anakko….” insilpo met ti inana a makasangsangit iti ragsakna.

“Ngem adda koma ibagak nga umuna kadakayo, ,” impalawg ti soldado. “daytoy a gayyemko ket kasla baldadon ta nasakit ti kanigid a paset ti bagina… lallalon ti kanigid a gurongna ta narigatna payen a yaskaw… Naalana dayta a sagubanitna idiay Baghdad, Iraq ta naambusda idi bulan ti Agosto ! Agus-usar ita iti cr…”

“Ladingitenmi dayta a napasamakna ngem siguro, makabiroktayo iti pagyananna ditoy, barok…” ti amana.

“Kayatko a makipagnaed kadatayo ‘nang… ‘tang!”

“Barok,” ti amana ti simmungbat. “dimo ammo ti sasawem! Dimo ‘ya ammo nga adda bukodtayo a biag a biagentayo? No yawidmo dayta a gayyemmo ditoy, anianto laengen ti banagtayo nga aguggor iti maysa nga imbalido? Narigaten, a…”

“’N-Nang?” madlaw ti boses ti anak nga agpakaasi.

“Ni a, a-amam ti mapaturay, a, anakko… 'gawidka ketdin ditoy ta lipatemon dayta a gayyemmo. Mabirokannanto met laeng no kasano a wagas ti panagbiagna…”

Awan sintagari, imbaba ti soldado ti awditibo ti iggemna a telepono.

Awanen ti nangngegan pay dagiti nagannak a sinao ti soldado nga anakda.

Kamalmanna, kellaat a nakaawat dagiti nagannak iti awag manipud iti polisia iti siudad ti Dallas.

Natnag kano ti maysa a soldado manipud iti barandilias ti maysa a natayag nga otel iti siudad, ken innayonda iti imbestigasionda a maysa a susayd (suicide) ti napasamak!

Alisto a nagpa-Dallas dagiti maladingitan a nagannak tapno mapanda kompirmaen no ti anakda a soldado ti tudtuduen dagiti polis a nagsusayd. Apagdatengda idiay, kinuyog ida dagiti polis iti morge ti siudad tapno mapanda lasinen ti bangkay.

Iti kigtot dagiti nagannak, nalasinda a ti soldado nga anakda ti bangkay ken ad-addan ti pannakasorpresada idi makitada ti CRUTCHES a nayabay iti kanigid a paset ti bagi daytoy!

Dagiti nagannak iti daytoy nga istoria ket kaaduanna a kas kadatayo!

No mabalin, maditayo a matibnokan ti pamiliatayo iti addaan kadagiti sagubanit ta kasla mairamantayon a mamansaan iti mata ti sutil a gimong a paggargarawantayo.

Iliwentayo, no mabalin, iti mapalikmutan kadagiti napipintas, maswerte wenno nadadaeg a bambanag....

NGEM iti panagkunak, adu pay laeng dagitay naiimbag wenno nasasayaat a parsua a makaawat iti ania man a sagubanit a dimteng iti padada a parsua. A di mangibain wenno di mangalumiim a mangarakup kadatayo iti uray ania man ti dimteng a langatayo.

INTON SUMIPNGET, sakbay a maturogka, ikararagmo ta sapay la koma ta ikkannaka ti Apotayo a NAMARSUA iti tibker ken pannakaawat tapno malawlawagan ti panunottayo a mangapseptar kadagiti isu amin a parsua a namulaan iti sagubanit wenno langa nga awan kadatayo!

Maikalima a Gunggona...

Dagiti Malalaki a Tanod iti Barangay Cawcawwati
Sarita ni MELITON GAL. BRILLANTES
(Parbo a Nagan: Kapitan Osmon)


"LEO, bagaam dagiti kaduata a tanod. Agkokomperensiatayo 'ton bigat dita outpost. Ipakaammok kadakayo ti kuna ni kapitan a bilin kano ni Apo Mayor."

"'Nia ti oras ti komperensia, tsip?"

"Alas nuebe iti bigat."

"Walotayo a tanod idi, tsip, ngem pitotay laengen. Agikkat kanon ni mang Timot alias Maligno."

"Apay kano nga agikkat?"

"Kunana man nga awan kanot' maganabna. Ta ditay kano met agsueldo a tanod. Narigat kano ti agpuyat nga agpatrulia. Sa kunana pay, tsip, nga isu koma ti rumbeng a hepe a saan ket a sika. Dimo la ibagbagan kenkuana ti imbagak, tsip. Pudno met a sinaona ti kasta."

"Apay kano nga isu koma ti bepe?"

"Graduado kano iti high school. Idinto a grado saiska kano laeng. Apay, tsip, a kagurguranaka ni mang Maligno?"

"Kagurguranak, Leo. Ngamin kastoy ti gapuna, denggem, a. Asideg iti balayda 'diay sanganayon a bangkagko. Nagmulaak dita ti mais. Ngem sinigud a kinaraykay ken linamut dagiti naruay a manokda dagiti mulak. Imbagak ken Timot nga ipupokna pay la koma dagiti manokda. Wen, kunana. Isu a binaliwak iti nagmula iti mais iti bangkagko. Ngem anian ta rineyd manen dagiti manokda dagiti mulak. Gapu iti suronko, nagiwarisak iti kilabban a nalaokan iti sabidong iti bangkag. Ti resulta, napalllat amin dagiti manok!"

"Nadlawko a nakaro ti gura ni mang Maligno kenka, tsip."

"Anak ti kusipet a kullaaw! No aniat' kayatna, di ibagana ta agpinnadaskami? Apay, kettatak, 'ya?"

"Bassit metten 'toy gin. Yibustan, tsip. Sumipngeten. Diak pay nayapon 'diay nuangko."

"Sigi, pagguaduaanta. Kalainganna ti nainumta a para abre gana a kunada. Pay ta agbayadak. Kapid Lucia, mano amin 'toy nainum ken pinulotanmi?"

"Benti kuatro ti gin sa benti ti dinakdakan. Bali kuarinta kuatro pisos."

"Niy, yunakon, tsip."

"Sigi, Leo. Lagipem a bagaan dagiti kakaduata, wen?"

"Wen, tsip."

"URAY ta addatay aminen, irugitayon ti komperensia."

"Adda pay awan, isip. Ni Timot Maligno."

"'Gikkat kanon ni Maligno kas kuna ni Leo, Tomas."

"Wen, kakadua. Tallo nga aldawen ti napalabas iti panangibaga ni mang Maligno nga agikkaten a tanod. Leo, 'bagam kadagiti padam a tanod ti sinaok kenka, kunana pay."

"Ala, ania ngarud no kastat' kunana? Adda ngamin tao a kas ken ni Maligno a ti la bukodna a pagimbagan ti napateg kenkuana. Dina kayat ti agsakripisio iti pagimbagan ti lugarna. Ibagak man daytoy kadakayo, kakadua: saan kad' a ti panagsaksakripisiotayo nga agpuypuyat nga agpatrulia ket dedikasiontayo iti ay-ayatentayo a barangay?"

"Pudno 'ta kunam, tsip."

"Daytoy pay kakadua: Kusto a saantay a naibutos a tanod a kas ti kapitan ken konsilman. Dinutokannatayo laeng ni Apo Kapitan. Dakes sa man nga ugali ti tao no pagkedkedanna iti mangipaay iti serbisiona iti pagimbagan ti barangayna. No kas pagarigan ta awan ti agdisnudo a mangipaay i ti tulongna iti lugarna, ay-ay payen ti pagilian. Bueno, mapantayo iti kangrunaan a pagsasaritaantayo, patgek a kakadua. Iti malem 'di kalman, immay ni Apo Kapitantayo 'diay nanumo a pagtaenganmi. Nasaona a kuna kano ni Apo Mayortayo a masapul nga agalerto dagiti barangay tanod ken dagiti opisiales ti barangay. Ti gapuna: ti agdindinamag a panagraira dagiti managdadakes kadagiti amin a paset ti probinsiatayo. Kadagiti ili, kadagiti siudad-probinsia ken kadagiti barangay.

"Ti makagapu ngamin iti panagraira dagiti mannibrong, isu ti agdama a kinarigat ti panagbiag. Maipagarup nga addan dagiti pamilia a dandani didan maisaang ti bangada. Wenno dandanin dida mangan iti mamitlo iti inaldaw. Dagitoy a nagbalinen a managdakdakes, isuda dagitay makuna nga uray ti tadem ket kaptenda. Saanda met a bumdeng a pumatay no isut' lapped ti pagayatanda a kas iti panagtakaw kadagiti napapateg, kas kadagiti dingo a baka, nuang ken kalding.

"Isu dayta ti kayat a sawen ni Apo Mayortayo a nasken nga agalibtaktayo ta di la ket mamin-ano no makasangailitayo kadagiti nadadangkok a tulisan, dagitay awan a pulos panagbutengda iti Dios ken iti hustisia ti tao. Isu a nasken ngarud nga agsakripisiotayo, agridamtayo iti panangaywantayo iti komunidadtayo a Cawcawwati. Aniat' makunayo, kakadua?"

"Tsip, kasanon no adda tulisan a sumrek iti lugartayo nga addaanda iti paltog? Aniat' isarangtayo nay? Ti batutatayo?"

"Kustoka, Itong. Maatiwtay iti uray la nga no konso paltog dagiti makainkuentrotay' a tulisan. Ngem sapay koma ta awan ti paltogda. Panagkunak, idiay Metro Manila laeng ti yan dagiti mannibrong a nabibileg ti armasda. Kas kadagitay kidnaper ti babaknang a tattao ken holdaper kadagiti banko, ken no ania payen a dakes nga aramid a pakaiggaman dagita a tulisan iti nawadwad a kuarta."

"Nagalas nga agpayso ti mapaspasamak idiay Metro Manila, 'nia, tsip? Kas mangmangngeg iti radio, ti kinarigat nga agpayso ti panagbiag itan ti gapu iti yaadu dagiti kriminal. Amang a nasaysayaat ti panagbiag idi ni Marcos ti presidente. Matandaanak a ti maysa a doliar ket uppat a pisostayo ti katukadna idi. Ket iti panagpresidente ni Erap, manon a pisostayo ti maysa a doliar? Sa ita, manon ken ni GMA?"

"Kusto 'ta kunam, Maning. Ngem panagkunak, saan sa man a da Erap idi ken ni GMA ita ti akinbasol no apay a rumigat a rumigat ti ekonomia ti pagilian. Kas ammotayo, nakabilbileg ti kabaelan dagiti tallo a kadadakkelan a kompania ti gasoline iti pagilian. Kas pay ti korporasion ti elektrisidad, ken dadduma pay a kompania a mangipapaay iti pagrigatan ti sibubukel a pagiliantayo."

"Este, tsip. Medio naliklikantay san ti nasken a pagpapatangantayo." "Aywen sa, brad Cardo! Pasensiakan, pasensiakayon. Nagbalinak sa la bassit a kas iti pastor nga ammona iti agbabai ken uminum. Angawko laeng. Bassit met laeng ket ti topikuentayo. Ti koma kunak, kakadua, rugiantayo ngaruden a saetan ti panagrondatayo. Saan a kas iti napalpalabas nga agrondatayo no kayattayo, saan no saan. No mabalin, irugitayon 'ton sumaruno a rabii. Aniat' makunayo, kakabsat, okey met lang kadakayo?"

"No para kaniak, okey, tsip. Kasano kadi, daguptay a pito a tanod , aggugrupotayo kadi nga agpatrulia?"

"No para kaniak, kakadua, nasaysayaat no mapagkadua ti grupo. Ti umuna a grupo ket uppat. Tallo iti maikadua. Mabalin ti kasdiay, kakadua?"

"Mabalin, tsip. Dutokam latta ngaruden no sino dagiti agkakagrupo."

"Sige. Iti umuna a grupo, ni Leo, ni Maning ken ni Cardo. Iti maikadua: siak, da Tomas, Dora ken Itong. Istidi a kastan."

"Tsip, ania ngarud a grupo ti umuna nga agronda inton sumaruno a rabii a kas kinunam itay?"

"Kua, dakayo, Leo, Maning ken Cardo. Ngem dikayto koma aguper iti tianggi, wen?"

"Wen, tsip. No kayatmi man iti lumidok, mangalakami lattan iti sangaboti nga itugottugotmi nga agronda."

"MAKALAWASEN sipud rinugiantayo iti agpatrulia, Maning, Cardo. Awan met ti masalawantayo a tulisan. Parbangon manen. Niy, ta nagmayat man ti kiraykiray dagiti bituen iti nakadaldalus a law-ang?"

"Apay, Leo, gumanatka kadi a makasalawtay koma iti mannibrong?"
"Saan met, g'yem Cardo. Ngem saan kad' a tulisan ti rantatayo a sarsaraken? Ngem ditay koma makasarak 'tay addaan iti palibong."

"Kakadua, adda tallo a lallaki idiay, niy! Naggapuda 'diay yan ti balay da Netnet."

"Sabtentay ida. Kasla gargaraw ti agtutubo ti gargarawda."

"Dakayo gayam, Ambo, Littik ken Birot. Apay 'ta manok nga iggemmo, Littik? Tinakawyon sa met?"

"Haan, angkel Leo. Dinawatmi ken ni insin Netnet. Inkam agruruskaldo 'diay balaymi."

"Kasta? Makaammokayo, a, Littik. No adda agderraaw a napukawan iti manok, dakayon ti akimbasol. Sigi, inkayon!"

"'Kami ngaruden, angkel."

"'Nia ngatat' taultaulan dagiti aso 'diay purok 'diay igid ti karayan? Agpakasdiaytay man, kakadua."

"Niy, ta nagulimek metten dagiti aw-aw. Hantay mapanen idiay. Numona ta adda nasamek a mapagnaan. Amangan no makagattayo ti uleg. Nagita ti uleg ditoy puroktayo. Nadaras a matay ti makagat."

"Naaskaytay aminen a parte 'toy purok. Di mabayag, agbannawagton. Intay aginana 'diay outpost."

"Wen. Makadungdungsa pay ketdi dataon. Naibullaaw man dataon nga agpuyat."

"O, daytan ti outpost. Agduapulo tawenen a nakatakder dita. Kasla ibagbaga 'toy outpost nga isu ket naipasdek babaen iti inisiatibo daydi Apo nagmayor Juan Dinalipan."

"Di maatiw 'toy outposttayo kadagiti outpost iti kabangibang a barbarangay. Nagmayat man ti pannakaisurat ti 'Tanod Outpost, Barangay Cawcawwati, San Isidro, Cagayan,' niy."

"Kakadua, panagkunak, awan ngata metten ti sumrek a tulisan ditoy iti kastoy nga oras. 'Tayon ket makakakapeakon."

"Ala, 'tay ngaruden."

"Adda met wanerwer ti kuliglig 'ta kabalbalayan. Ni ngata mang Maligno. Sapaennan sa ti mapan agsakada ti lakoda 'diay ili."

"Maayatan a mangpaandar-andar ti kuligligna a naikaha gapu ta baro. Agdua a bulan pay laeng sipud ginatangna."

"KABURIK, Ampo, Mukong ken Kimmot. Nabayagen daydi pannakatakawtayo iti kuliglig, saan?"

"Agurayka, kaburik Luglog. Nagurdo unay ti binalikasmo a pannakatakawtayo. Ngamin, nupay napeklantayo a mannibrong, dayawentay met bassit ti bukodtay a bagi wenno kinatao."

"Kasano koma ngarud iti panangibalikasko, aber?"

"Ayket, kastoy koma, a: Nabayagen daydi pannakaigasattayo a nakaala iti dekaha a kuliglig. Ita, ituloymon, kaburik."

"Masapul a makaigasattay' koma manen a makatakaw, ay, makaala, kunak koma, iti kuliglig. Nangruna no baro ta nanginngina ngem 'tay daanen. Bassiten ti nabati iti daydi nabagik iti maikadua a naglakuantayo iti kuliglig. 'Bag ta nainut nga aggasto ni baket. 'Moyo, ungtannak ni baket no 'da yawatko kenkuana a kuarta. Ibagana a tinakawko. Saan, kunak met. Awan met masapulanen a panggedan ngamin. Isu a kapilitan nga agbalin datao a tulisan."

"Masapul ngarud nga agaskaytay manen nga agbisto iti alaentay a kuliglig. Aldaw iti ipapantayo panagbisto. Narikut no iti rabii amangan no masalawandatayo dagiti tanod. Saan a kadagiti kabangibang a purok ti pagtakawantayo. Nasisiaaat no dagiti adayo ditoy puroktayo tapno ditay mabisto."

"'Tay pay la dita tianggi. Manammigiltayo."

"Mangalatay lattan iti dua a bilog. 'Diay balay ti paginumantayo. Adda sangakaserola nga adobo a manok a pulotantayo."

"Awan ammok a manokyo, Luglog. Nangalaam ti inadobom?"

"Kapuyka man, Mukong? Awan kad' makitkitam a manok iti langlangalang?"

"O, daytan ti tianggi, Kimmot. Dua boti ti alaem."

"Nana Ondang, gumatangak man ti dua boti a gin."

"Bayad a dagus, a, barok, ket pagsakadak no bigat."

"Diak met imbaga nga utangek, mader. O, daytoy, lima gasut a pisos ni Ninoy Tapaya."

"Awan lat' basbassit, barok?"

"Dakdakkel ti adda, mader."

"Bukel a ribu? Ayket adu man ti makukuartam, barok?"

"Inabakko 'diay galliera 'di kalman, mader."

"O, daytoy ti supli ti lima gasut."

"'Tayon dita balay. Agpuestotayo iti kosina."

"KABURIKKO ida. Bassiten 'toy lidokentayo. Adu pay ti pulotan.Aguraykayo ta pumalabrasak man!"

"Alaman ngarud, kaburik Luglog. O, ikkamon!"

"O, kaburikko ida a padak a naaangdod/ Intay man riknaen ti naimnas nga ilalasat iti karabukob/ Ni ading Migueling/ Sa ti panagpababana iti barukong/ A kas makabang-ar nga anem-em/ Iti pitikpitik ti puso!"

"Haha! 'Da met gayam mannaniw a mannibrong, aya? Kaano pay nga agbasbasat' Bannawag daytoy a tulisan?"

"Apay, Mukong, ti kadi la agbasbasat' Bannawag ti makabael a dumaniw? Lilongko iti dapan 'di Idro Bucaneg, kunam sa?"

"Sino dayta nga Idro?"

"Isut' ari dagiti mannaniw nga Ilokano."

"O, kitaenyo! Ditay nadlaw nga immulog ni Kimmot. Adda iggemnan a dua boti, niy!"

"Ay, ket no maibustay dayta, bali sagsangabotitayon ti nainum. Ala, ket manso latta ngarud, a!"

"Nakitayo daytoy?"

"Niy, paltog met dayta, Luglog. Trenta otso a paltik. Danao wenno Ilokos?"

"Ilokos. Ginatangko iti am-ammok a taga Ilokos nga aglaklakot' buneng, getteng ken kumpay. Ita la nga ipakitak kadakayo, kaburik. Kagatgatangko la 'di naminsan nga aldaw."

"Nasiaat ta addan armastayo no intay agoperasion. Aluadam laeng, kaburik, no makita ti autoridad. Ammotayo a nadagsen ti basol ti agikut iti awan lisensiana a paltog."

"Kusto 'ta kunam, kaburik Kimmot. Ngem sakbay a maalada 'toy paltikko, dalebek pay ida nga umuna."

"No di sikat' dalebenda, a, Luglog."

"BATANGTAY' ti agronda ita. Dagasentay' ni Tsip."

"Adda idiay paraanganda, niy. Ur-urayennatay sa."

"Tsip, agrondatayon."

"Kua, kakadua. Dakayo kad' pay la a tallo ti agronda. Masakit ngamin ti tagibimi."

"Wen, tsip. Inkamin."

"Sigi. Aganuskayo koma."

"Adun a rabiitayo a nagronda. Awan met ti masalamaan a tulisan. Ngem no adda man koma masalamaantayo, sapay koma ta awan paltogda. Batuta ken buneng la ti armastayo."

"Ibagatayto man ketdi ken ni Apo kapitan ta ibulodannatayo ti paltog ni Apo Mayor."

"Wen nga agpayso. Mayat met ngata ni Mayor ket."

"Adda met lisensiado a paltog ni Kapitan ket. 'Tay 9mm kano daydiay."

"LUMIDOKKAM' la bassit 'ti gin, inangmi a reyna 'toy tianggi tapno naparparagsitkami nga agpatrulia."

"Dakayo gayam, Leo, Maning ken Cardo. Batangyo ti agronda?"

"Wen, inangmi. Da Tsip Panda, Tomas, Dora ken Itong ti nagronda 'di rabii."

"Nasiaat no rinabii nga adda agpatrulia. Agdindinamag ti kaadda dagiti mannanakaw a sumsumrek kadagiti barbarangay, annakko. Agalada kano iti baka ken nuang. Uray pay kalding. Kasanon no maalada ti kakaisuna a nuang ti maysa a nakurapay a mannalon? Sapay koma ken ni Apo Birhen Santa Maria ta awan ti maisar-ong a tulisan ditoy puroktayo, annakko."

"Sapay koma, inangmi. Alaket, ikkanakamin, a, ti sangabotelia a gin ken templana a kok."

"Pay ta manglukatak ngaruden ti gin ken kok, annakko."

"Ditoykami latta ruaren, inangmi."

"Aganuskayo nga agpatrulia, annakko. Dakkel ti maitultulongyo kadakami a kapurokanyo."

"Nabayagan a naanuskami, inangmi."

"KABURIK Luglog, kaano ti panagoperasiontayo? Agdaigen 'toy bolsak. Masapul a makargaan koman iti mabiit. Agngangabit metten ti ekonomia ti kosinami."

"Nasken a makontaktay' pay ti pangidilantayo satay' mapan alaen ti nabistoyo a kuliglig. 'Tay nakasaganan ti pagbayadda ti kayatko. Diak kayat ti nabayag a transaksion."

"Alaket, uray itan mapankamin ken ni Mukong. Nagadu a pagluganan."

"Sigi, inkay ngaruden."

"SATAYTO la agpatrulia no adalemen ti rabii, kadua a Tomas, Doro ken Itong. Ditoytay' balay nga agpalabas ti oras."

"Wen, tsip. Awan ngata met ti agtulisan iti sarsardam."

"Sigi, no aniat' kayatyo, gin wenno kape, addada dita lamisaan."

"Namaymayat ti gin ta pagpasanikar ti rikna."

"No maibustay 'ta kuatro kantos, adalemton ti rabii."

"Naim-imbag sa no mapantayon, kakadua. Baka makaturogtay ketdi. Itugottayo 'ta gin."

"Wen, a, no isut' kunam, tsip."

"'Tayon!"

"Niy, adda wanerwer ti kuliglig nga umas-asideg ditoy kabalbalayan."

"Ni Timot Maligno ti kunak dayta. Nakitak ti iruruarda ken ni baketna itay tagilnekan ti init. Siguro napanda nagsakada ti tagilako ti tianggida 'diay ili."

"Ayni, isuda nga agpayso."

"Susta di pay naguni ni Maligno. Kaslatay met la pungdolen a linabasanda lattan!"

"Kasano nga aguni ni Maligno ket kagurgurana ngarud ni tsip."

"Tsip Pando. Adda sumungad nga uppat a lallaki. Amangan no tulisan ketdi dagitan."

"Sabtentay' ida. Lenteantay' ida no asidegtayon kadakuada."

"Nasaysayaat sa no urayentay ida ditoy, tsip. Aglingedtayo ditoy outpost. Kellaatentayto ida a lentean."

"Sigi ngarud. Ammok a didatay' pay nadlaw. Aglingedtayon."

"Asutentay' ti bunengtayon sakbay a makaasidegda."

"Sinokayo? BANG!

"Agtaraytayon, kakaburik! Adda bunengda!"

"Kamatentay ida, kakadua!"

"Saan, tsip, ket 'da paltogda!"

"Nasugatanak, kakadua!"

"Napuntaanka, Tomas?"

"Wen, isip, 'toy kanigid a luppok!"

"'Tay ipadoktor 'diay ili, kakadua! Doro, Itong, inkay sublaten ti kuliglig ni Kapitan wenno ni Leo!"

"Wen, tsip! 'Tan, Itong!"

"Paspasanyo, a, ket no maadasan ti dara ni Tomas!"

"Naut-ot 'toy sugatko, tsip."

"Gagangay ti masugat, Tomas. Saan siguro a nakaruar ti bala. Niy, addan wanerwer ti kuliglig."

"Tsip. Ni Apo Kapitan ti agmaneho iti kuligligna."

"Kap, nasken nga ipantayo ni Tomas idiay ili."

"Tulonganyo a makalugan ni Tomas."

"Wen, Kap."

"O, lumugankay' met a tallon ta mapantayon!"

"Itodom ti tarayna, Kap, ket naut-ot kano ti sugat ni Tomas!"

"Itodtodok ngaruden. Tulisan la ketdi dagidiay nakainkuentroyo!"

"Sigurado, Kap! 'Bag ta naminsan la a nagputok ti adda paltogna. Nagbuteng idi nadlawnan sa nga adda bunengmi!"

"Annayko! Nagut-ot ketdin, 'ya, 'toy sugatko!"

"Pakirdem 'ta riknam, Tomas! Dika pagbalinen a babai 'ta bagim!"

"No pudno met a nakaro ti ut-otna, kapitan!"

"No 'da paniom, isubom ta pagngarietam a kagaten tapno dimo unay marikna ti ut-ot."

"BAKET, itemplaannak man ti kape. Marigatanak a magna a mapan dita kosina. Nasakit 'toy sugatko."

"Nasisiaat sa, lakay, no agikkatkan a tanod. Dandani met naibuisen ti biagmo. No dakes koma ti gasatmo, kasanokamin kadagiti tallo a babassit pay a putotmo? 'Bag laeng ta da Apo Mayor ti nagbayad iti ospital."

"No agikkatak a tanod, baket, ibaganton dagiti kapurokan a nalakaak a nagtarkok. Diak kayat nga ibagada ti kasta. Ta saanak a tarkok wenno takrot. Ti serbisiok, maipaay iti pamiliak ken kadagiti kalugaran."

"Niy, adda agap-apo iti sango ti balay, lakay."

"Alaket pastrekem ida, a, baket."

"Sumrekkami kadi lattan!"

"Dakayo gayam, kakadua a tanod. Agtugawkayo, a!"

"Komustaka, kadua. Nasayaaten 'ta sugatmo?"

"Medio lumalaingen, tsip."

"Gaputta nasugatanka, Tomas, agikkatka ket ngatan a tanod?"

"Ay, saan, tsip! Saanak a tarkok tapno agikkatak!"

"Kasta, a, ti lalaki! Kas iti tagitadien a teksas a no masugatan ket ad-addan ti uyongna!"

"Baket, itemplaam man ti kape da tsip Pando, Itong, Doro, Leo, Maning ken Cardo."

"AGPABAYO ti rantatayo. Ngem naibayagtay met unayen, a, Maning, Cardo."

"Naimasantay' met ngamin iti nagbuya idiay pagpiestaan. Adalemen ti rabii, niy. No koma itay nakapabayotayon ket nagawidtayon, di pay koma nakalnek ti init itay nakasangpettayo 'diay purok."

"Uray ta napartak 'toy kuliglig ni Leo a lugantayo."

"Batangtay pay ketdi ti agronda ita a rabli. Ipagarup siguro ni tsip Pando a nakadiutitayon."

"Sakbay a pimmanawtayo a nagpaili itay malem, nalagipko a diutitayo no rabii. Isu nga uray narabiyantayo, okey latta. Ken uray ta adda kaniak ti 9mm nga impabulod ni Apo Mayor. Malagipko ngamin daydi pannakapaltog ni Mang Tomas."

"Addan sa aglima bulanen ti napalabas sipud napaltogan ni Tomas."

"Niy, ket addatay met gayamen iti serkan ti puroktayo!"

"Aguray, idurduron dagidiay uppat a lallaki ti naikaha a kuliglig, a! Niy, nadlawdatayon isu nga alisto ti maysa a nangpaandar iti motor!"

"Ken kasta unayen ti alistoda a limmugan. Patarayendan ti kuliglig, niy! Lumisida met iti panagsasabettayo!"

"Tulisan la ktedi dagita. Ibueltam, mang Leo, ta kamatentay' ida!"

"Wen. Man ta agpaputokak iti pang-warning! Pasarangam ida ita lentem, Cardo!"

"Niy, addda paltog nga iggem 'diay maysa!" BANG! BANG!

"Niay, lumabanda! Pay ta tiruek met ida!" BANG! BANG! BANG!

"Ayni, 'da natnag! Din sa napuruan. Ngem di sinardengan ti nagmaneho! Ilugantayo. Mabalin nga agsaksi itoy a pasamak!" BANG! BANG!

"Hey! Dandanin ti pispisko, dakayo! Putokam latta ida, Leo!"

"Wen. Alistuanyo nga ikarga 'ta tulisan ta ituloytay' a kamaten dagidiay tallo!" BANG! BANG! BANG!

"Ay, napuntaak ti drayber, kakadua! Niy, natnagen! Nagsardeng metten ti kuliglig! Ngem sumirig manen kadatayo ti adda paltogna! Kumlebkayo!" BANG!

"Annay!"

"Apay, napuntaanka, Maning?"

"Nadamgisan 'toy kanigid a takiagko!"

"Kakadua, saanen nga aguni 'diay ipatpaturongna a paltog. Awan ngatan ti balana!"

"Kukuatay' ngarud idan! Pay ta kargaak ti bala 'toy paltog!"

"Ay, 'tay gayam kuliglig ni Maligno 'toy tulisanenda!"

"Iluganyo ida nga uppat dita. Manehuem, Cardo. Mapantayo 'diay headquarters ti polisia! Din sa met nakaro ti sugat dagita dua a tulisan."

"TANGAY nayawattayon dagiti tulisan kadagiti autoridad, ken nalpas metten ti pannakaimbestigartayo, agawidtayon. Agtarustay iti yan da Apo Kapitan. Cardo, manehuem 'ta kuliglig ni mang Maligno!"

"'Nia ngata ti masao ni Maligno iti panangisalakantayo iti kuligligna? Barbaro pay ngamin isu a nakursonadaan dagidiay a tulisan."

"Niay, agalas tres gayamen iti parbangon ditoy relok!"

"Sanabali. Dakkel ti imbag a nagun-odtayo a kas tanod, kakadua.

"NAGSAYAATEN. Uppat a tulisan ti natiliwyo. Ken naipanyo pay idan idiay headquarters ti polisia. Ama, iti biangko laeng, dayawek, dayawenkayo, Leo, Maning ken. Cardo, a kas malalaki a tanod iti barangaytayo! Nasayaat koma no adda met ditoy da Pando, Tomas, Doro ken Itong. Uray ni Timot Maligno."

"'Nak 'yaban ida, Kap."

"Sige man. Baket, mangisaganaka man ti kape! 'Bag man, Leo, ta naitugotmo ti paltog?"

"Nagparikna kaniak nga adda dakes a mapasamakmi isu nga intugotko ti paltog."

"Addakamin, kapitan. Ania ti kuna ni Cardo a nasken a pagpapatangantayo?"

"Napateg unay unay, Pando. Denggenyo ti estoriaen da Leo, Maning ken Cardo. Sige, simpuonenyo ti napasamak."

"TOMAS, bagaam dagiti kaduata a tanod. Mapantayo idiay barangay hall. Adda kano nasken unay nga ibaga ni Apo Kapitan."

"Wen, tsip. Kaano ti ibagak a kaaddatayo iti barangay hall?"

"Inton agalas dies. Awan pay alas nuebe."

"Sigi ngarud, tsip."

"ADDAKAYO aminen?"

"Wen, Kapitan."

"Sige, agpuestokayon nga agtugaw. Ipakaammok ti nagsaritaanmi ken ni Apo Mayor idi malem kalman. Napanak a mismo idiay balayda ta pinaayabannak. Inreport kenkuana ti polisia ti napasamak. Napalalo a ragsak ni Mayor iti naaramidan da Leo, Maning ken Cardo. Kunana a mangangaytayo iti programa inton Sabado. Huebes ita. Ditoy kano barangay hall ti pagprogramaan. Kuna pay ni Mayor nga ikkanna ti gunggona a kuarta ken sertipiko da Leo, Maning ken Cardo."

"Bigat kadi ti rugi ti programa, kapitan?"

"Wen. Alas dies. Kalpasan ti programa, sanguentayto ti pangngaldaw. Aggapu iti restauran ti taraon, kas kuna ni Mayor."

"Kapitan, adda met dua a kahon ti serbesa ditoy?"

"Ket kalamlammiisanda. Kairuruar manipud iti ref. Insaganak nga umuna a pagselebrartayo iti naaramidan da Leo, Maning ken Cardo. Ala, tunggal maysa mangalan iti inumenna."

"O, 'nia pay ti urayentayo, kakadua?"

"Yunamon ti tumukma iti boti, Tsip Pando."

"Ayne, addaka met, Timot Maligno! Ilayonmon, a, ti sumrek!"

"Wen, Kapitan." "Mangalaka metten ti beermo" "Wen, Kapitan."

"Addan sa nasken nga ibagam, Timot?"

"Adda ngarud, Kapitan."

"Ala ket ibagamon, a."

"Umayko koma yebkas ti nalaus a panagyamanko iti pannakasalaknib ti kuligligko. Ken kangrunaanna, Kap, kayatko nga agsubliak a kas tanod. No mabalin pay, a."

"Ayket nagsayaaten? 'Nia ti makunayo, Appo a tatanod?"

"Sika man, Tsip Pando ti mangibaga ti makunatayo."

"Alawen, 'pay ketdin a saan? Maragsakankami, Apo Kapitan, no agsubli manen a kaduami ni mang Timot Maligno." ###

Maikapat a Gunggona...

MAIKAPAT A GUNGGONA
Ladawan
Sarita ni ARIEL S. TABAG
(Parbo a Nagan: Sarhento Diego)

"'BAG MAN TA pinastrekdaka. Apo Editor. Ditoy ti pagyananta. Napia la a liwliwat' mata dagita agpofootball."'

"Imbagak a kaeskuelaan, kinaubingan ken nasinged a gayyemko ni Army Captain Marcial Sotelo, Jr."

"No apay ket a pawilandakam nga agsao. Ha! This is democracy, Alexis!"

"Agbasbasakan sa met."

"Haan. Photo album nga inakkubak."

"Kasla libro."

"Rumuar ti creativity ti tao no awan ob-obraen. Dandaniak pay ketdin aggansilio."

"Kita'k man."

"Daan dagitoy. Ngemn dim' pay nakitkita. Induldulinko."

"Soldado a sentimental?"

"Nalipatam kadin a Bukanegan ti past timeta idi?"

"A dandanita pagdinnanogan no kua?'

"Natural met ngamin nga irupir ti ammo a pudno."

"Isu nga'd a diak naklaat idi ibagada a sika ti pluma ti grupoyo. No tallo ti Palancak, amangan no sangakuribot met koman ti awardsmo no intuloymot' nagsursurat."

"'Bag kenka ta naaw-awatannaka ni Angkel . Ngem datao..."

"Ne, ni met Michelle daytoy."

"Idi JS promtayo."

"Nayat man a nagpaala a nakaarakupka."

"Ammok met nga adda riknanan, e. Kasdiay, mabain lang `diay tao."

"Di kad' sangkasumaria idi ni Baket Daling. Mabutengda met, a, piman a patakiasen ni papangmo ni Lakay Mabing. Pangalaanna ngad met ti tallo ekiaria a pakitalonan, 'ya?"

"Diak ammo no agyamanak kenka. Nasisiaat sa la koman a dikam' nagsinsinnarak."

"Nagungtobanen daydi kalapaw a winagwagmo. Yos, sal-at a bunar. `Wan pay ganas."

"Komusta `sunan?"

"Daydiay, tallon ti annakda ken Jojo."

"Kita'm lang, `nia? Sangkadillawna idi a sangsangadangan, pandek, pudek, baluga ni Jojo."

"Desperada la siguro idin. Idi ibagak nga agkasarkan, nateppelanna, aya, ti di nagrungaab. 'Bag ta addakam' idi `diay karayan."

"Biktimakam' ken Angie, e. Biktimakami kadagiti cruel... wen, cruel nga ammami. Ti amana a gobernador a nagkongresman sa manen naggobernador, insikatna kano daydi nobio ni Angie. Anian a katkatawa ti dua idi natulag ti kasarmi?"

"Duan ti annakyo."

"Wen, nasingpet ni Angie. Sabsabali kadagiti burgis a babbai. Mabainak a di agbalin a responsable kadakuada. Ngem saan a daytoy ti kaso, e."

"Idiay klasetayo, you are known to be the most disciplined. Sika ti kanayon a lider. Sidekicknak lang, e. Idi nagpresidenteka iti students' council, nabubongan a dagus `diay basketball courttayo. Kunkuna dagiti tao, sika ti pagwadan among the children of General Sotelo."

"Isu't kunada. Ta isut' makitkitada, e. Ngem ammoda kadi ti marikriknak? Kurang la a yanges ni Papang 'toy biagko, bro. Ngem basolko. Tarkokak. Siak ngatan ti katarkokan a naparsua. Amin nga ibagana, yes, sir! Amin nga ibaonna, yes. sir! But deep within: Yes. sir, dika pay la sumikkil!"

"Idi daydiay. . ."

"Wen. Ngem kalpasan dagitoy?"

"Malasmo ta juniorka! Kita'm daytoy, ne. Ti corps commander ken ti.. .."

"Major. Major pay la 'suna idi."

"Ngem agtameden ti Cagayan kenkuana."

"Umuna a PMAer, e. Sa napigsa idin iti ngato."

"Nasiglat ngamin ni erpartsmo, bro. Pati presidente, mabulastogna. Nalaing a sumala nga agpayso. Nakitamon a nagotso-otso?"

"Dayta ti dakkel a nagdumaanmi. Ultimo balse, agsallapid dagiti sakak."
"Awan sat' immala kenkuana, aya? No rupa, ni Anti Solingkayo."

"Ken isut' makaam-ammo kadakami."

"Kadagiti kasinsin ni tatang, ni la anti ti pagbilibak. Idi napili nga Outstanding Theresian daytoy?"

"Ket, wen. Hanta nakaMisa de Gallo gapu iti dayta naubon-ubon a sabsabong."

"A nangyagyagan ni Baket Anding kadata?"

"Imbag la ketdin ta naguniak a dagus. Bulosanna koman daydi asona ket."

"Kita'm, a. Idi naammuanna a para ken ni mamangmo, tinulongannata a dagus. Ken amin a makaam-ammo kenkuana, sangkadayawda. Isu kan' pay laeng ti maestra nga uray awan iggemna a kullayot, kaamak ti ubbing."

"'Tay kua, bro, sobra a kinasingpetna, mabainka nga agaramid iti linalanggong."

"Sa naglambing. Idi naudi a nagbakasionak, pinekpekkelannak,sika. Kailiwna kano daydi panagum-umianko idiay kuayo."

"Maasiannak kenkuana. She does not deserve what had happened iti pamiliami. Saan a rumbeng nga agsagaba ni mamang."

"Ken naparaburan met iti nasasayaat nga annak. Nagiimbagkayo, bro. Prize ti kinatan-ok?"

"Then, hell to greatness."

"Mayat ti ala ni Mark idtoy, a. 'Nia a tawen a naggraduaren?"

"'92" "Isunan sa ti balediktorian ti St. Francis a kuana amin a medalia?"

"Nawada ni utek ni ading uray idi pay. Orator a talaga."

"Sayang a sirib."

"Inusarna met, e.

"Supposedly, iacknowledge ti gobierno, ti society. Dagiti kastoy nga utek ken puso ti kasapulantayo, e."

"E, amam pay mismo, dinaka maawatan? Tinto la ketdin gimong a bulsek ken di agpampanunot? Ti gimong nga agkuna a riribuk dagitoy nga agtutubo. Ammom, ni papang ti pabasolek iti nagbanagan ni Mark. Idi naammuanna a makiralrali ni Mark, 'niat' inaramidna? He branded him a communist. He treated him like a criminal. Iti surat ni mamang, bro, makaluaak. Kinabkabilna ni Mark. Binulbullona. Ti kakaruan, pinutedna ti abasto ni ading. Ania daydiay? Gapu kano ta dina maisuro ti anakna. Ania kano laengen ti ibaga dagiti kompadrena? Nga anakna mismo dina madisiplinaan. Balinsuek a kapanunotan. Bulbulluenna ti annakna para iti reputasionna kas soldado!"

"Nadamagko a manipud daydi, saanen a nagawid `diay yantayo,"

"Addan pamiliana. Abogada from UP ni Venus. Maysa ti anakda. No agpaManila ni mamang. bisbisitaenmi ida idiay Fairview."

"Obrana ngay?"

"Adda iti TFDP--Task Force Detainees of the Philippines. Human rights advocate."

"Naimbag met la gayam."

"A visionary and intellectual like him deserves more than that. Abogado koma. Ad-adu a karbengan ti mairupirna. Wenno mayor koma ti ilitayo tapno agprogreso metten. Adu ti plano ni Mark. Daksanggasat ta awan gundawayna."

"Ammo ni Angkel?"

"Kenkuana, pimmusayen ni Mark."

"No nakutkuttong koma ni Marina ditoy, agkakaingasda la unay ken anti idi balasang pay."

"Nakael-ellek dayta a pasken. Nakabakasionak idi, e. Seven years ago. Iti dayta koma a kanito a rugianna ti biagna kas babai. Ngem idi naammuan ni papang a one of the guys assigned iti 18 roses ket agar-arem kenkuana, ditan nga inkarselna ni Marina. Poor young boy. Pinawilanda. Ultimo naganna, di makaasideg ken ading. Wen, a, ta kas ken ni Michelle, mintalon ti pamiliana. Though I heard that they owned hectares of land idiay Sta. Ana."

"Ngem di met isut' nakatuloyanna? Ni kua daydiay, em, Randy Manera."

"Kastoy ti napasamak: Graduating ni Marina dita St. Paul Quezon City. Christmas vacation, yar-ariten ni Papang iti baro ni Congressman de Guzman. Two weeks after that, nakitarayen ni buridek ken ni Randy. Ammom ti inaramid ti naturay nga amak? Sangabagon a soldado ti nagpa-Sta. Ana. Imbag ta nairana nga adda ti mayor ti Sta. Ana iti yan dagiti ag-Manera."

"Imbag man."

Diak man ammo, bro. Patienna met dagiti sabali a tattao. Gapu kadi ta mayorda, kongresmanda?"

"Di met agisursuro itan ni Marina idiay Tuguegarao? CSU?"

"Wen. Pinagtuloy dagiti nakaikamanganna."

"Okey met la gayam, a."

"Isu nga'd ti apalak la unay kadakuada, naaramidda ti pagayatanda. Siak? Addaak latta iti anninawan ti amak. Apay ti kunam, I am proud to be Capt. Sotelo? Agngilangil laeng dagiti tao. Wen, a, ta putot dayta ti retirado a heneral, kunada. Amin a maited kaniak, kukua ti amak. Pammadayaw, kukuana. Naganko, kukuana. What is left to me? Awan! A, siguro daytoy pusok laengen. Daytoy panagayatko iti pagiliantayo, ti rason no apay nga addaak ita ditoy. Ket ita diakon itulok a tagikuaenna pay."

"A, wen, gayam. Nayaw-awanen ti nakaumayak ditoy. Dakkel a piltak iti militaria daytoy."

"Uray asino met nga agay-ayat iti pagilianna, bro. I'm sure, he would do likewise."

"Ngem mismo a ti Sekretario ti Depensa ti inakusaranyo."

"Dimi inakusaran. bro. Ibagbagami iti sangapagilian ti kinapudno. Saan laeng a kasla robot a pagririnnupakendakami. Inusarda ti propesionmi, ti biagmi a pangpennek kadagiti bolsada. Asino ti di agmauyong no maamuam a ti bala a nangsalbag iti kabsatmo ket nakitikitan iti nagan a salsalaknibam? Asino ti di agkapsut no maammuam a ti nangbaon kenka iti dangadang ket isu ti nangsindi iti mitsa ti riribuk'?"

"Isu a papaulogenyo ti pangulo?"

"Inutilen, e."

"Now, you're detained ket sanguenyon ti court martial."

"Nasaysayaat a maipupokka gapu iti ilablabanmo a kinapudno, ngem iti agbiagtayo iti wayawaya nga iggem dagiti corrupt nga opisial."

"Your father has been very vocal in condemning you gapu ta maysaka kadakuada. Dadaulo pay ketdi, a."

"Nakakitaam ketdin, aya, iti ama a manglaksid iti anakna iti nasional a telebision?"

"Gapu iti DILG post?"

"Exactly!"

"Nagsangokayon?"

"Kasubsublimi ditoy, 'dadtan a nakarungrungsot. Binay-ak a sinulongnak, tinibabnak. Infront of my colleagues, a!"

"Adda pay la lemma ta pingpingmo, e."

"Ket no pinaturongannak pay iti Colt! Agkubkubbuar idi ti barukongko ngem diak nagkir-in. Iniggamak ti paltogna ket indeppelko iti mugingko. Sa iti amin a pungtot, gura, sakit ti nakem ken apuy iti matak, pinerrengko! Iti umuna a gundaway, Alexis, iti umuna a gundaway!"

"Ket…"

"Kaslaak naukkoran iti medal of valor, bro. Naglua, wen, naglua ti narungsot nga amak. Kurangna la nga agriawak nga aglagtolagto! Bro, naglua ti amak iti sango dagiti kaduak!"

"Ne, agriring sa 'ta cellphonemo…" Alaen ni Capt. Sotelo ti cellphonena iti bolsa ti maong a pantalonna sa ideppelna iti lapayagna. Agatipa sa tumakder ket umadayo iti bassit a lamisaan a sangsanguenda ken Editor Alexis Palor. Nagtung-ed ti naud-udi. Imbakalna ti imatangna iti football field a pagay-ayaman dagiti soldado. Sa inukagna manen ti album. Minirana ti Pamilia Sotelo iti ladawan a nangsakup iti maysa a panid: nakauniporme iti militar ti dua a Marcial, nakauniporme iti St. Francis Academy ni Marina iti nagbaetan ti nagannak, nakapatay dagiti dakulap ni Ina Soledad iti sangona, mapilpilit ti isem ni Mark iti abay ti inaunaan a nakatakder iti likud. Napetsaan ti ladawan iti Abril 1994, Baguio City. Kalpasan ti sumagmamano a kanito, agsubli ni Capt. Sotelo iti plastik a tugaw. Agranetret ti tugaw iti bisked ken sippukel ti kapitan. Amloyenna ti ababa a kulot a buokna. Mayurit ti isem iti nanglangeb itay a rupa.

"Ni papang, bro."

"Ow?" "Damdamagenna no mabalin a bumisita."

"'Niat' kunam?"

"Itay laeng a nangngegko ti naalumamay a bosesna. Kaduana kano da mamang ken da Angie ken isuda amin, da Mark ken Marina... Ket, ania ngay, pinaumayko ida, a."

"Wow! Okey! Di masuktan ngarud daytoyen?"

"A, dayta? Idi aggraduarak. Wen la ketdi, Wen, ngem ad-adukam' itan nga agpaala... ###

Maikatlo a Gunggona....

MAIKATLO A GUNGGONA
GI Joe
Sarita ni NOLI S. DUMLAO
(Parbo a Nagan: Salacnib Guerrero)


0000HRS. Martes. Ti Surat.

"Lt. Placido Labagnoy, Sgt. Dominador Bagayas, reporting for duty, sir!"

"Dika man, Pari Doming, 'ta'ka la mangang-angaw. Sumrekka. Iserram 'ta dalingding 'ti tent ket agsapri."

"Kasla ibuybuyat ti tudo, Pari Placi. Kumanabsiit ti kimat. No 'diay Ilokos a naggapuanta, agpatubo dagiti mannagadu nga uong. Gumanakgak koma itan dagiti madanuman a tukak. Adu ti masilawan."

"Koma, a, ngem addata met iti kabakiran a tao ti anupen. Kasla uong a mannagadu met ket ngata dagiti pakarso ti Abu Sayyaf a sapsapulentayo."

"Ngarud, a. Sal-it a biag, kunkunak pay ket no kuan. An'a 'garud? Isu ti pagrebbengantayo. Sinapataak ti matay ken pumatay".

"Ket?"

"Ket? Masikoranak. Ha'nak met 'garud makaturog. 'Su nga inallatiwka nga isturbuen. Naisturbokan sa nga agpayso?"

"Ha'n met."

"Ha'n met nga? Ket no agkurkuridemdem la nga'd 'ta hasagmon gapu iti napigsa a palayupoy ket sige pay lat' panagsuratmo. O, 'pay naguneg da'ta sennaaymon? 'Sinnot' sursuratam?"

"Lumdaangak ta ha'nak makaawid, Pari Doming. Kanaganan diay anakmot' buniag." "

Kanaganan ni Boyet? 'Ton ano? Sinalbag ta diak pay ket malagipen! Di pay ke' nakaad-adu nga utangkot' 'diay ubingen. Manontot' tawennan?"

"Birthdayna no bigat. Pitonanton. Kuna ni marim, makabasan isu a sursuratak."

"Ket? 'N'a me' 'bagbagam idta surat?"

"Kayatmo a denggen? Basaek ti napigsa."

"Ali man 'garud. 'Wan met lat' maaramid. Sa ket nepnep."

"Denggem: 'Dear Boyet, adu a pannakaupay ti paspasarentayo it'oy a biag. Mapadasamto dagitoy no dumakkelka. Sanguentayo dagiti pannubok a kas paset ken ramen ti biag. Ikarigatantayo a parukmaen ken mangnamnamatayo a malabsantayo amin dagitoy. Ti pannakaupay a marikriknak ita, anak, ket saan a gapu kenka. Liday nga itden ti iliw ti mamagkapsut iti pakinakemko, Kasangaymo ngamin ita. Dakkelkan. Ammok nga alisto pay ti itatayagmo. Nasao dayta kaniak ni nanangmo idi agpatangkami iti telepono itay napan a lawas. Kunana a dumakkelkanto a natayag ken masirib a lalaki. Immalaka kano kaniak. Saan nga umanay dagiti balikas tapno mayebkasko ti pannakkel a manglapunos iti pusok. Subliasublian ti isipko dagiti nagbuyogantayo a nararagsak a laglagip maipanggep kenka...'"

"Hep! Hep! 'Gurayka! Istap! Kasla draman sa ket dayta insuratmo. 'Da met ket insakibotko nga innem a delata a beer. Manglukatak ta uminumta. Nasaysayaat ti agdengngeg iti drama no umin-inumta. O, sige, neks episod!"

"'Pasensiaamon ti kaawaanko ita dita nupay aldaw ti kasangaymo.Diak pagayatan ti agdama a kasasaadko. Maipappapilit laeng ta saan a masurotan dagiti tao ti pudno a pannursuro ti Dios wenno uray pay ni Allah. Kas maysa a soldado, sinapataak ngamin daytoy a panagserbi iti ili. Sapay koma ta dagitoy rigrigat ken sakripisiomi ditoy langlangalang, bakir ken bambantay ket isu ti agpayso. Bareng mapatalged ti kappia iti pagiliantayo. Sagutmi kenka daytoy ken kadagiti padam nga ubbing, Kristiano manwenno Muslim. Tapno iti masanguanan, makapagay-ayam ken makapaglang-aykayonton a siwawayawaya, siraragsak, awanan buteng.'"

"'Nia metten, Pari Placi, naguuneg la ket ti panagibalbalikasmon. Pito pay lat' tawenna 'diay ubing. Maawatanna ngata?"

"Nasirib kano, kuna ni nanangna. 'Nia? 'Tuloyko? Kayatmo a palpasen?"

"S-sige. Hal-it, napanday ti barukongko iti adu a rinnamas... Ngem no surat iti anak... No surat iti anak ti..."

"Ituloyko, kunak?"

"S-sige, ituloymo..."

"'Ammok, ar-aramiden amin ni nanangmo ti amin a kabaelanna tapno agbalin a naragsak ken nakallalagip ti panagkasangaymo. Namnamaek a maaramidna dayta uray no awanak, isu a saluduak. Naimbag ni nanangmo. Imbaklayna ti akem bilang ama ken ina kenka gapu ta adayoak. Daytoy ngamin ti dawdawaten ti sinapataak a pagrebbengan. Ammok a nasayaatka nga ubing. Ar-aramidem dagiti namnamaenmi kenka tapno maipagpannakkeldaka. Ituloymo dayta. Di la mamin-ano, addaakton iti sibayyo tapno agdedennatayon ket mapunnuak dagiiti nagkurangak. Dayta ket bilang tatangmo ken gayyem.

'Iti daytoy a rabii a sursuratek daytoy, ti sibubukel a rikna ken panunotko, addada amin kenka ken ni nanangmo, Dawatko iti Dios a matungpal koma amin a dardarepdep ken planotayo.

'Ipatpategka. Katimbeng wenno nasursurok pay ngem iti biagko. Ammok nga iti naganus a panunotmo, kasta met ti inka marikrikna para kadakami ken ni nanangmo.Taripatuem 'ta bagim. Agan-annadka. Sika ti bassit a lalaki iti pamiliatayo ta awanak. Agtultulnogka ken ipategmo ni nanangmo.

'Espesial nga aldaw kenka daytoy. Saanmon a dildillawen no kasla adda milkat iti surat. Natedtedan.

'No adda dimo maawatan ita ta ubingka pay. Ammok, idulinmonto daytoy tapno subliasubliam a lukiblukiben bayat iti panagurnongmo iti sirib. Maawatannakto.

'Mamatiak a naragsak ken makapnek ti maikapito a kasangaymo. Uray diak makaawid, ikagumaak a sumangpet ti "GI Joe" nga imbilinmo. 'Ton maminsan, addaakton iti sidongyo. ' 'Toy tatam, 1st Lt. Placido Labagnoy, Force Recon 67, Philippine Marines. Zamboanga del Sur.'

"'Ninana, Pari Placi. 'Nak man diay tentna bareng maray-awak, kunak..."

"Naranaam met ngamin nga agsursuratak para ken ni Boyet, Pari. O, apay lidlidlidem 'ta matam? Lumablabbasit. Napulingan?"

"S-Saan, longat... Agindidiammoka pay laeng! I-Innakon, Pari Placi. K-kasla madit' riknak. Ad-adda a dimmagsen ti riknak."

"O, apayen, Pari Doming? Adda pay saggaysata a beer."

"Simmakit ti ulok. Innak man agdiram-os. Wenno agkatuduan, nasisiaat pay."

"Sakbay a lumikudka, mayat met la' 'toy suratko ken ni Boyet?"

"Mayat no mayat ngem d'ik kayat!"

"Pari Doming, riknak ti imbukbukko iti daytoy."

"Isu ngarud a diak kayat! Kas'ka met la agpakpakadan, sal-it! Innak man la maturogen. Maray-awak koma iti kunak ke'..."

O300HRS. Biernes. Mang1ukag Ti Mision.

"Men, adda naawatko nga intelligence report. Idi kalman, adda napasamak nga encounter iti outskirts ti Zamboanga iti baet ti Light Reaction Company dagiti Philippine Army Scout Rangers ken dagiti agliblibas nga Abu Sayyaf. Nagalis daytoy terorista a grupo ket naikagumaan ti dadduma ti naglibas nupay adu ti narsing kadakuada. We have a standing order from higher ups. We are ordered to intercept and engage the fleeing remnants of the Abu Sayyaf. Kitaenyo ti mapa. Addatayo ditoy. Ti terorista a grupo ket mapattapatta a magnada ditoy, iti asideg ti posisiontayo."

"Capt. Francisco Abundo, sir.."

"Yes, Lt. Placido Labagnoy?"

"Amangan no panggepda ti makiragup kadagiti kakaduada a nagpaing kadagiti grupo ti isla ti Sakul, sir. Adda napepegges nga speedboat dagitoy. No kasta ngarud, dagiti agliblibas nga Abu Sayyaf, baybay ti turongenda"

"Precisely, Lieutenant. Isu a datayo a dagus ti nairadio kadatayo. We have a mission to carry out."

"Captain, sir..."

"Yes, Sgt. Dominador Bagayas?"

"Masapul a maintercepttayo dagiti agliblibas a grupo ti Abu Sayyaf sakbay a makagtengda iti igid ti baybay. Is that right, sir?"

"Intercept and engage them in combat, that's correct. Daytoy posisiontayo ti kaasitgan a military group iti pagdalananda nga agpabaybay. No mapalusposantayo ida, dumakkel ken pumigsa manen ti puersada ta mairagupda kadagiti adda speedboatna nga aglemlemmeng kadagiti isla ti Sakul. Adda air surveillance along the coast ofZamboanga Peninsula, ngem ammotayo met nga adu ti paset daytoy a nabato ken nabakir a mabalin a paglemmenganda. If they reach the shore, they might succeed to escape."

"So, adda ti initiative kadatayo, Capt. Abundo, sir?"

"Precisely, Lt. Labagnoy. Nalawag ti order kadatayo. Masapul a malapdan a rnakagtengda iti igid ti baybay. Namnamaek, you and the men under you ket nakasaganan inton 0400 hours. We are tasked to carry out 'Operation Spiderweb.' That's all. Ammoyon ti isagsaganaanyo. Dismissed!"

0600HRS. Biernes. Mangyaw-awan Nga Angep.

"Naangep ti agsapa, Pari Doming."

"Wen ngarud, Pari Placi. Daydi bayakabakna idi rabii ti nangpaltuad iti napuskol nga angep. Kasla mabain a sumirip ti init."

"Agdua nga oras a magmagnatayon. Alas kuatro itay agrubuattayo, alas sais itan.Nalawag koman."

"Tallo wenno uppat nga agpa, diakon makita ti sanguanak ken dua a sikigak, Padre Placi. Aniat makunam, arrapak kadi?"

"Saan, pari. Agpapadatayo. Talaga a napuskol ti kasaurna."

"Kasanon no nasigsiglat ti kita dagita sal-it nga Abu Sayyaf. Di pay ket pagpraktisandatayon?"

"Agpapadatayo ti kita, pari. Tiempo ti makagapu. Sa'nmo nga ibagbaga a nalaingda."

"Saanta ngarud unay nga agin-innaddayo. Agkinnoberta."

"No awanak 'ta sikigam, addaak iti liklikudam. Makitam pay met la 'ta sarsarunuem?"

"Makitak. Shhh! Denggem..."

"Kasla boses ni Reinario. Adayo timek ti loko. Naisiasin sa!"

"Denggem agdekdeclamation ti loko!"

"Siak ti bandera ti Republika ti Pilipinas, naipasngay nga addaan init ken bituen; nagbuniag iti dara ken lua. Nagbiag iti tured ken ayat. Siak ti mangiwagayway iti bilegyo, tanda ti wayawaya ken talna dagiti pampanunotyo. Saanak nga aglablabes iti kayatmo a pamay-an kaniak, agsipud ta agpannurayak iti pammatim 'ta bagim. Tapno matungpal ti namnama a kayatmo a maragpat, maaddaanka koma iti pigsa ti pakinakem nga ibaklay dagitoy. Siak dagiti darepdep 'di kalman, ti anep ti agdama ken namnama inton bigat. Agbibiagak nga addaan iti agbaliwbaliw a pitik ti puso; sibibiag a rikna ken ambision, liday ken ragsak. Ammok ti saplit dagiti gubat ken talingenngen ti kappia. Ti bain ti pannakaabak ken sam-it ti .balligi... Ayanyon? Hoy!Agseniaskayo!"

"Naisiasi nga agpayso ni Aryong! Umad-adayo ti bosesna!"

"Sultipak. Allingagem no umas-asideg ti timekna. Tuuwiiiiit!"

"Isalanak ti angin iti pantok ti palo kadagiti balligi kadagiti kanito nga agari ti natan-ok a ragsak ken talna iti pagilian. Agsuekak iti kagudua no ti ilik ket agpasaklot ken liday. No dakayo a kaputotak ken ilik ket sibibiag, sibibiagak. Siak ti kararuayo. Sadino man ti papananyo, isu met ti papanak. Agingga a siwawagaywayak iti ngatuenyo, makitadak a maysa a narangrang a lawag dagiti maris. Ti asul ket natibker a pammati iti hustisia. Ti nalabaga ket kinatured ken pigsa ti pakinakem. Ti puraw ket kinadarisay ti kinatao. Ipalagip kadakayo ti initko a rubrobanyo ti apuy a silaw ti wayawaya. Dagiti bituenko ti bandosyo iti panagkaykaysa. Mapasamak dagitoy iti bendision ti Dios... Hoy! Ayanyon? Agpadlawkayo!"

"Kanayonem ti agpaswit, Pari Placi. Umas-asideg ti timekna."

"Tu-tuuuwiiiiiit! Tu-tu-tuuuuuwiiiit!"

"Makakatawaak ta kasla nag-flag ceremony iti panagpadlawna."

"Dika kad' ngamin met madanagan no maisinaka iti bunggoy? Umas-asideg met laeng ti timekna. Kasla maipalpalapayag kaniak a katkatungtongnan ti lead scout."

"Kasanon no naisiasika? Maymaysam a nakaengkuentro dagiti Abu Sayyaf. Aniat' aramidem?"

"Tablatabla. Mangikuyogak ti kaduak a sumaklang iti impierno!"

1200HRS. Biernes. Tuladento Pay Laeng Dagiti Sumarsaruno?

"Huu! Kunak no di aglawag itayen, Pari Doming"

"Napipia ta nangwaknit met la ti law-ang, Pari Placi."

"Nasurok a kaguduat' aldawtayon a magmagna. Uray no natennebtayo iti training, madlaw latta met ti anal-altayo. 'Di bumurong a mabisin ken nabannogtayo aminen."

"Agasem met 'ta sinursurottayo a nagalis a desdes. Tannawagam 'ta naggapuantayo ket makitam ti kangato ti kinalkalipkiptayo a bantay".

]"'Diay papanantayo ti tantannawagak. Makitakon ti baybay. Napintas. Awan dumana kadagiti baybay diay Ilokos. Natalinaay. Kasla awan dakes a mapaspasamak."

"Tao la' ti mulengleng, pari. Awan pakaibiangan ti ngayed ti nakaparsuaan. Nupay kasta, tao manen ti agpanggep a mangperdi kadagitoy."

"Ay, wen, gayam... 'diay suratmo ken ni Boyet, naibusonmon?"

"Wen, ngem diay dawdawatenna a regalok kenkuana, pinagatangko pay laeng."

"N'at kayatna a regalo?" "

GI Joe kano."

"Salbag a biag! Am-ambisionenna met ti agsoldado?"

"Wen, a, ngata. Tatangna, idolna. Saan kadi?"

"No siak ti sika, bagbagaak a saan. Makitam met ti rigattayo. An'a, maysa manen nga ubing a panunot a mamuli iti kinatan-ok? Maysa manen a simotsimot nga agsebba iti apuy? Apay koma a saan nga inheniero wenno arkitekto wenno musiko wenno pintor? Uray padi no isu! Saan la ket a soldado!"

"Magawidam kad' ti pagirayan ti kapanunotan ti tunggal tao? Uray anakko, saankonto a gamden a pakibiangan dayta. Agpanunotka, barok, kunakto laeng kenkuana ngem no isut' kaikarianna, saanko a subaen."

"Malagipko ti surat kaniak ti maysa a kinaeskuelaak a doktor itan. No agranakami nga agbakasion, agin-inumkami nga agmalmalem. Nadekketkami nga aggayyem. Kaskam' la agkabsat. Ammom, likliklikanmi a dakamaten ti propesion ken maipanggep kadagiti propesionmi no agdendennakami. Dayta ti tulagmi. Tapno saan a maperdi ti ragsakmi iti panagkitami."

"Apay met?"

"Kuna ngamin ti maysa a suratna idi kua: 'Nagkaubinganta, nagkaeskuelaanta. Nagkuykuyogta a nangbalabala kadagiti arapaap iti rabaw ti nuang. Kasla diak mamati ta idi kua, nasingsingpetka ket nasutsutilak. Ammom kadi a ti nakaipadpadanta a gasat ket kasla aginnaddayon a desdes a saanen nga agsabat? Nupay kasta, ipatpategka latta a kas kabsat. Ammom kadi a nagadalak a mangsalbar ti biag, idinto a nagadalka a pumatay.' Nasaktanak iti dayta a kanito a mabasak ti surat, siempre. Ngem nasinunuok a pudno ti imbagana."

1400HRS. Biernes. Mataraken Dagiti Tured Ti Pakinakem.

"Daytoy ti riplek. Adu ti kaas-aspingna. Ngem kukuak daytoy. Ti riplek, maysa a nadekket a gayyem para kaniak. Isu ti biagko. Masapul a sanayek a kas iti panangbinorko iti bagik. No awanak, awan mamaay ti riplek. Masapul a kalbitek daytoy a sitatanang. Masapul a nalalaingak a pumaltog ngem 'diay kabusor nga agpanggep a manggudas kaniak. Puntiriaek sakbay a puntiriaennak. Masapul.

"Siak ken ti riplek, ammomi no ania ti nasisita iti gubat. Saan a ti kaadu ti kanalbuong. Saan a ti paratupot iti kada kalbit ti gatilio. Saan a ti kaadu ti maparnuay nga asuk. Ammomi a ti napatpateg ket no matamaam ti puntiriam. Aramidenmi dayta.

"Adda biag ti riplek a kas kaniak. Agsipud ta isu ti biagko, ibilangko ngarud a kabsat. Ammuek dagiti pagpigsaan ken pagkapsutanna. Kabisaduek dagiti pasetna. Uray sikikidemak, masangalko dagiti partena. Nangruna unay, ammok ti turong ken sirigna. Taripatuek ngarud tapno saan a perdien ti dakes a panawen. Dalusak ken penkek a patinayon a sisasagana. Kas kaniak a nadalus ken patinayon a nakasagana iti amin a gundaway."Iti saklang ti Dios ikarik daytoy a sapata. Siak ken ti riplek ti saluad ti ilik. Dakami ti pagtamedan dagiti kabusor. Kasta met a mangikanawa iti bukodko a biag."

"Pari Doming.. Pari Doming.."

"Apay, Pari Placi?"

"Ha'nka a makatagari. Ar-arasaasanka la ngaruden, nagpigsa met 'ta bosesmo!"

"Pay'ya? Dengdenggek ni Reinario ket..."

"Kunak no ha'nmo a mangmangngeg. Isu, ni Aryong ti kunak... Kasla aglulualo manen. Saan ngata a maburburyongen ti loko? Di ngata maam-amak pay laeng iti daytay pannakaiyaw-awanna itay naangep pay?"

"Saan, Pari Doming. Impatarusna iti Iloko a 'Rifleman's Creed' diay iresrecitena. Pappapigsaenna ti pakinakemna. Ti makunak, no mairupaktayo, isu ti maysa kadagiti makalasat."

1500HRS. Biernes. Maugedan Uray Pungto Ti Dalan.

"Men, nawatiwat ti napagnatayo. We were not able to find the fleeing Abu Sayyaf. Manipud iti radio, our air recoinnaissance reported that they lost track of the enemy. Awan metten ti air cover a maitedda kadatayo agsipud ta rumiet ti samek ti kabakiran, It is a sad thing we cannot use our vehicles. We have to go on foot in this goddamn wilderness. Masapul a magmagnatayo latta uray nabannogtayon. We have to maintain our mobility Asidegen ti sumipnget."

"Captain Abundo, sir..."

"Yes, Lt. Labagnoy?"

"Ania ti makunayo iti posisiontayo as against the position of the fleeing Abu Sayyaf? Adda kadi advantagetayo, sir?"

"Oh, yes, there is. If we consider a naggapuda idiay Sipadan. Datayo ti napusgan a mangintercept kadakuada gapu iti locationtayo, saan kadi?"

"Capt. Abundo, sir..."

"Yes, Sgt. Bagayas?"

"Pattapattatayo, Kapitan, a pangpanggependa ti agturong iti igid ti baybay tapno makaluganda kadagiti speedboat a pagur-urayan dagiti kakaduada tapno makalibasda. Kasano no agkulmegda iti puseg ti kabakiran?"

"Yes, that has come across my mind. Dayta ti pangatiwanda kadatayo. Kabisadoda ti terrain. Mabalin nga adda ammoda a paglemmengan a kas koma dagiti kueba. We have to be always moving at all times. Sarakentayo ida."

"Saan ngata a nabingaybingay ita ti ti grupoda, sir?"

"That's possible. Daytoy, kitaenyo ti mapa. We assume, agingga iti daytoy a coordinate ti nadanonda iti panaglibasda. Masapul a mangpormatayo iti perimeter interception right above this line nearer the shore."

"Saan kadi pay a nawanawanan dagiti helicopter dagita nga speedboat, sir? Dagiti lugantayo iti baybay, awan pay nasalawda?"

"Awan. Ti adatna, mabalinda pay ti manglimlimo a kas ordinario a mangngalap. Maysa pay nga advantageda, they know every hidden nook, every island cove a mabalinda a paglemmengan. Ad-adda a kabisadoda ti terrain ngem datayo."

"How do we implement the perimeter interception, Captain?"

"We group ourselves into three teams. Kas makitayo iti mapa, adda tallo a mountain passes a mabalinda a pagnaan. Maysa kadagitoy ket agdalan iti mismo a posisiontayo. Lt. Rambulos, you and your team will stay here, understand?

"Sir, yes, sir!"

"I and my team, agpakanawankami. Adda seashore community ditoy a madalananda. Sakbay a makadanonda iti daytoy a coordinate, we have to get them. Amangan no nayonanda pay dagiti hostageda kadagiti inosente a sibilian nga agindeg ditoy. Me and my men will take care of this coordinate. Lt. Labagnoy, Sgt. Bagayas..."

"Ti maudi a grupo ket agpakanigid, sir. Dita ti turongmi ken ni Pari Doming."

"Precisely. Naliklikaw ti agpakanigid. Ad-adayo iti igid ti baybay. But if you put yourselves into their shoes, no panunotenyo ti pampanunotenda, mabalin a daytoy makanigid ti pagnaanda. Apay? Air recoinaissance and air cover is virtually impossible here gapu iti rumiet a kabakiran. It is harder to spot them here aglalo no kunatayon a kasda la musang. Napigpigsa dagiti armastayo ken ad-adutayo ngem nalalaingda nga aglemmeng. Consider what they are thinking. If I am undermanned and under-armed and I want to engage the enemy in a hand to hand combat, agpakanigidak. Dayta ket no siak koma ti liderda."

"Adun ti naglasatanmi nga enkuentro a kakasta, Kapitan. 'Nia Pari Doming?"

"No musangda, adobuek ida!"

"Alright, men. Good luck. Get moving! Mov' it! Mov' it!

1700HRS. Biernes.

"Pung! Naalakan!"

"Mano nga orasen sipud 'tay nagsisinatayo, Pari Placi?"

"Agduan san, Pari Doming."

"Imbaag sa met dagiti sinalbag nga Abu Sayyaf dagiti ipusdan. Awanda met a masalawtayo."

"Adda la dagidiay iti asidegtayo, Pari Doming. Saanka unay nga agtaltalek. Naranggas dagiti kabusor. Awan sansantuenda a linteg. Saanda a makonsensia a pumatay. Iramanda uray sibilian. Diak kayat a masorpresatayo iti linilib-at."
]
"Bagaak dagiti taota nga agalertoda."

"Ibagam a saan unay nga umad-adayo kaniak ni Aryong. Awitna ti radio ket no kas pagarigan laeng, masapul ti madagdagus a yaawagtayo."

"Aryong! Aryong! Sa'nmo nga ad-adaywan unay ni Tinyente! 'Ta radio 'di mamin-ano a masapul!"

"Shhh... Saanka a makatagari, Pari Doming! Makitkitam kadi ti makitak? I)aydiay man, ne. Ti panagkunam ania daydiay?"

"Sal-it ti kasasal-itan, Pari Placi! Nagukisan ti durian!"

"Agsiputkayo! Silence! Amangan no addada laeng iti asideg. Pari Doming, ania, nabayagen wenno nabiit pay a nanganan? "

Bagas ti sal-it, Pari! Nabiit pay. Kasla kaibelbelleng!"

"Tinyente, agdardaras nga umasideg ni Asunsion!"

"Saanmo unay a pigpigsaan 'ta saom, Aryong! Apay Johny?"

"Adda nakitami iti aglawlaw, sir. Sabut ti niog a kasla sinukilda ti lasagna! Adda pay nakita ni Padios a nagukisan ti kendi."

"Sal-at ta ditoy makanigid nga agpayso ti dinalanda, Pari Placi! Ket addada laeng iti asidegtayo! Ngem nagmulenglengdan no nangiwarangda kadagiti pakatuntonan kadakuada?"

"Men! Be ready and alert! Saan a dagiti Abu Sayyaf ti nangaramid iti dayta, Pari Doming. Mabalin nga adda hostage a nakapanunot iti dayta. Pasimple, nangibati iti pagilasinan tapno matuntontayo ida!

"Yaman pay, Apo, ta napanunotda dayta! Agsaganakayo, kakadua!

1530HRS. Biernes. Ti Asug Dagiti Maidasay.


"Manoda, Pari Doming?"

"Sangapulo, Pari Placi. Pito dagiti armado ket kasla tallo dagiti hostage. No awan la dagiti baludda nga ikankanawatayo, kaslatay' la koma agpaltog ti kurarapnit."

"Pagsaganaem dagiti taota, Pari Doming. Itudom kadagiti kakaduata ti location dagiti objective. Iseniasmo ti panaggigiddantayo a dumarup."

Wen, pari. Lima, agpakanawan. Siak ken ti uppat, agpakanigid. Dakayon ti mabati ditoy, Pari Placi. Aryong 'ta radio, masapul ni Tinyente. Seniasam dagidiay tallo a kaduayo ta agasintarda. Kasano, tinyente? Agpakanigidkami."

"Move, sargeant.. Mov'it! Corporal! 'Mo 'ta radio! Awagantayo da Kapitan Abundo. Nasalawtayon dagiti sapsapulentayo."

Rat-ta-ta-tat-taaat! Rat-ta-ta-tat-taaat! Rat-ta-ta-tat-taaatt Rat-ta-ta-tat-taaat! Rat-tatataaat!

"A-ania daydiay? Kunak nga urayenda ti seniasko! Sinalbag!

"Iti makanigid, sir! Ti grupo ni Sarhento Doming!"

"Apurado ti sinalbag a Doming!"

Rat-ta-ta-tat-taaat! Rat-ta-ta -tat-taaat! Rat-ta-ta-tat-taaat! Rat-ta-ta-tat-taaat! Rat-tatataaat!

"Pari Placi! Animaaaal! Nagbingaybingay dagiti sinal-iiiit! Uppat a grupodaaaa! Datayo ti napalikawkawaaaan! Tira, kakaduaaaa! Um!"

Rat-ta-ta-tat-taaat! Rat-ta-ta-tat-taaat! Rat-ta-ta-tat-ta aat! Rat-ta-ta-tat-taaat! Rat-tatataaat!

"Fire, men! Aglingedka, Aryong! Targetenda 'ta radio, loko! Ditoyka asidegko!"

"Tinyente! Iti ngatuentayo! Aduda! Saan la a sangsangapulo! Pordios! Linakubdatayo!"

"Kumlebka, kunak! Usarem, a, 'ta paltogmo! Um!"

Rat-ta-ta-tat-taaat! Rat-ta-ta-tat-taaat! Rat-ta-ta-tat-taaat! Rat-ta-ta-tat-taaat! Rat-tatataaat!

"Ugh!"

"Diyos p'apo! Natiruan ni Tinyente! Sarhento Domiiiing! Ditoooooy!"

"Animalkayooo! Daytoy ti rumbeng kadakayooo! Um!"

Rat-ta-ta-tat-taaat! Rat-ta-ta-tat-taaat! Rat-ta-ta-tat-taaat! Rat-ta-ta-tat-taaat! Rat-tatataaat!

"Sarhento Doming! Dar'sem! Agsalungayngayen ni Tinyente!"

"Sakruyem 'ta ulona, Aryong! Italmegmo 'ta sugatna!"

"Insalbarnak ni Tinyente, Sarhento. Saan la a ti radio ti ikankanawana. Siak ti ilalaenna! Delikado ti sugatna! Kasano itan? Imposible ti airlift ditoy!"

"Sal-it ta iti ngatuen ti rusokna ti napuntaan! Kumpari, dika agkidem! Saanka a maturog kunak! Agriingka kunakto manen!"

"Sarhento! Sarhento! Awanen ti agpappaputok a kabusor. Napadsoda aminen!"

"Ipanguluam ti cleaning up, Padios! Asikasuek ti kumparik."

"Kunak no dimo ammo ti aglua, Sarhento."

"Sinalbagka, Padios! Mov'it!"

"P-Pari D-Doming..."

"Addaak ditoy, Pari Placi... Saanka a baybay-an.. Sinal-it! Tulagta a pasapasenta amin a kabusor! Masapul nga agbiagka! Ikarigatam ti agtalinaed a siririing!"

"P-Pari D-Doming... D-Daytoy san ti ngudo ti..."

"Kasasal-itan ti sal-it! Saanka a kusit, Tinyente! Kasanon ni Boyet?"

"N-Ni B-Boyet... T-ti t-ti t-ti GI Joe a bilinna.. I-Inkanto itulod, pari, wen?"

"Saan ta sikanto ti mangyawid. Maragsakanto ni Boyet no makitanaka... P-Pari? P-Pari P-Placi? T-Tinyente? Pariiiiiiiii!"

1200HRS. Domingo. Libingan Ng Mga Bayani.

"'Teeeeeeen 'Huutt!"

"Ti bandera ti Republika ti Filipinas, Misis.."

"Placido... Placido... Kasanokamin iti anakmo?"

"Sumardengkan nga agsangit, Boyet. Saan a kayat ni tatangmo a makitanaka a malmalday."

"Ninong Doming,.awanen ni tatang."

"S-Saan a matay dagiti bannuar, Boyet. Agtalinaedda a sibibiag kadagiti lagip. Punasem 'ta luamon, wen? Kuna ni tatangmo a sika ti bassit a lalaki iti pamiliayo, saan kadi?"

"W-Wen, ninong, iturturedko..."

"Ay, wen, binasam met la' daydi surat ni tatangmo idi kanaganam?"

"Saanko unay a maawatan... Ngem indulinko. Basaekto manen. Mamin-adu."

"'Diay ay-ayammo a GI Joe, nagustuam met laeng?"

"Saanko nga ay-ayamen. Yabaykonto iti medalia ni tatangko."

"Agadalka a nalaing. Dayta ti kayat ni tatangmo nga aramiden. Ania, aya, ti kayatmonto nga adalen no dumakkelka?"

"Agsoldadoakto, Ninong Doming." ###

Maikadua a Gunggona.....

MAIKADUA A GUNGGONA
Daton Para iti Ina a Daga
Sarita ni RODGERRY RODRIGUEZ
(Parbo a Nagan: Maj. General Pro B. Lem)



I
Bravo to Alpha, we need reinforcement, do you hear me, over?

Lt. Leon. Negative latta ti response, saanen a makapukkaw 'toy duog nga AN/PRC-77 Radiotayo gapu ta napuntaan ti shrapnels ti granada dagiti rebelde a Muslim.

No adda koma ti laptop computertayo nga addaan satellite phone ken Global Positioning Systemna, napaspas koma ti komunikasiontayo.

Agpayso a nasanaytayon iti Balikatan war exercises ngem mabayag pay a sumangpet ti idonar ti US a pundo a para modernisasaion ti AFP, teniente.

Nupay kasta, ipakitatayo kadagiti kabusor nga uray kadaanan dagiti ramittayo iti armada ti 'Pinas, as usual, kabaelentay latta ti makiranget kadakuada. Ipakitatayo a datayo nga Ilokano, pudno a malalaki ken natured iti gubatan!

S-Sir, sumarakusoken dagiti MILF ditoy, agpatudoda manen kadagiti bumegbeggang a buli!

Take cover, men!

Hold your position. Wait for my signal to fire!

Masapul a maysa a bala, maysa ti mapasag kadagiti kalaban. Aim well at the enemy!

Ready, fire!!!

- o 0 o -

S-Sir, a-adda sugatko, napuntaanak ti sniper ti kalaban…ahhh!

Patibkerem ta nakemmo, Corporal Somera. Malayo sa bituka 'yan! Sgt. Rojas, ikkam iti first aid ni Kabo!

Yes, Sir!

Siak ti umuna a dumarup ta gudasek dagiti sniperda kadagiti ginget ti bantay ken narukbos a kaykayo iti aglawlaw.

Yes, Lieutenant!

No maibusko dagiti snipersda, wait for my signal to attack. Mapanakon! Agsiputkayo a naimbag ta mangliliput dagiti kabusor. Cover me, men!

Yes, Sir!

- o 0 o -

Um! Masapul a gibusanen ti kinadangkesyo. Adun nga inosente a sibilian ti pinatliyo! Um! Um!

Yibusko ti balak kadakayo! Yaaaaaa!!!!

Attack, men! Go! Go!! Go!!!

This is war. Survival ti linteg. Gudasen dagiti kabusor no kayattay pay ti agbiag!

Fight to your last breath!

No retreat, no surrender!

Do or die!

Attack, men!!!

- o 0 o -

S-Sir, kasla imposible ngem nabugawtayo dagiti reprep a kabusor ditoy mismo nga umokda.

Nauyongda nga agpayso ngem nakitada ngamin nga uray bassittayo, nauy-uyongtayo a buyot ti armada ti pagilian ngem isuda iti gubatan.

Use your cellular phone, Sgt. Antalan, uray ta napigsa ti signal ditoy nga area. Agreportka idiay headquarters ta umayda alaen dagiti casualties ken dagiti kautibo.

Right away, Sir!

Master Sgt. Alicias, take your platoon with you and secure the area, watch out for booby traps and land mines.

Yes, Sir!

Sgt. Afroilan, urnongenyo dagiti armas ken bangkay dagiti kabusor. Move!

Yes, Sir, let's go boys!

Agsiputkayo a naimbag, men, amangan no adda pay kalaban iti aglawlaw. Stay alert at all times!

- o 0 o -

Mission accomplished, General!
Good work and congratulations, Lt. Leon. You and your men deserve commendation and a possible promotion.

Thank you, Sir!

Because of a job well done, ti US-trained a Light Reaction Unityo ti umuna a makaawat iti modern military equipments nga indonar ti Amerika itay nabiit. Mausaryo dagitoy iti sumaruno a missionyo--ti Oplan Tugis. Pugipogenyo dagiti kidnaper ken reypis nga Abu Sayyaf idiay Sulu ta dakayo ti maibaon a first combat team unit.

Dakkel ti maitulongna kadakami dagidiay nga equipment no kas pangarigan, Sir.

With your bravery, together with the GPS-capable computer, night vision goggles, bulletproof vests, telescopic M16s with laser, and other ultra-high powered weapons, awan ti rason a saanyo a maparmek dagiti nagalis nga ASG!

Pray for us and we will do our best for the mission, Sir!

Good soldier! Maipagpannakkel ti kas kenka nga Ilokano a buyot ti armada. I am very proud of you. Keep up the good work, Lieutenant!

I will, Sir!

II

Adda wire a naggapu diay Candon, Lieutenant. Here's the message, basaem.

Thank you, Major!

"Leonardo M. Armando, Jr., serious iti ospital."

Can I go on vacation to visit my family, Sir?

I am sorry, Lt. Leon. Mangrugikayon iti misionyo inton bigat. Kasapulandaka dagiti taom. They need you as their trusted and respected leader!

Ngem kasapulandak met ti pamiliak, masakit ti kakaisuna nga anakko, serious ti kondisionna, Major!

But you're not a doctor, you're a soldier, Lieutenant!

Apay a didak a maawatan, Sir?

I do. But we are at war, Lt. Leon. Ammom nga iti daytoy a gundaway, napatpateg ti serbisio para iti pagilian ngem iti aniaman a personal a kasapulan.

Ngem napateg met ti karadkad ken biag ti pamiliak, Sir!

Napatpateg ti adu a maisalakanyo a biag no maparmekyo dagiti nadangkok nga ASG idiay Sulu, Lieutenant!

Ngem…

No more excuses. Duty first before family. Saanmo dadaelen ti talek ti Presidente, ti Chief of Staff, kadatay' nga Ilokano a soldado. Dakayo a kaaduanna nga Ilokano iti unityo, ti namnamada a mangparmek kadagiti ASG!

Yes, Sir! Permission to leave, Sir!

Carry on!

- o 0 o -

Teniente, nauneg ti tayab ti panunotmo. Ibingaymo kaniak, a, bareng lumukay ta aangsam ket maalamton ti tuturogam?

Thank you for your concern, Sgt. Agpalo. Talaga a pudnoka a gayyem.

What are friends for, teniente, no saanmo nga iparanud 'ta pakaburiboram?

Madanaganak iti kasasaad ni Junior idiay ospital. Nagtext manen ni misisko itay. Nagkomplikasion kano ti typhoid feverna, ken patinayon a sapsapulennak.

Naulpit ngamin ti gubat, Sir. Adu ti maisakripisio, kangrunaanna unay dagiti ipatpategtayo ti biag!

Pudno 'ta kunam, Sarhento. Manon a sangsangit ti naibuang? Manon a pamilia ti nagsagaba iti nagan ti gubat?

Saantay a maliklikan iti agbalin a biktima ti gubat, Sir!

Kapilitan nga agituredtayo iti amin ta napateg ti panagserbi iti pagilian, Sarhento.

Raemek unay 'ta prinsipiom ken 'ta kinatibkermo, Sir!

Masapul a natibkertayo ta amin a biag a maidaton iti gubatan - agtultuloyto a pakasaritaan ti kinabannuar para iti linak ken talna ti Ina a Daga!

- o 0 o -

Ni Kumander Abdul Faizal alias Abu Dhakar ti lider ti 500-strong ASG ti inkay anupen ta isu ti top priority iti mision. Eksperto iti panagbomba dagitoy a notorious a kidnaper ken rapist-killer. Positibo nga adda koneksionda iti Jemmah Islamiyah ken Al Queda ni Osama Bin Laden isu a naibilangda a terorista!

Sir, adun ti kakaduatayo a napan nanganup ti grupo ni Abu Dhakar ngem nagbanagda laeng iti awan. Talaga met a nagalis dagitoy nga ASG!

With your group's advanced training in special warfare operation-counter terrorism and with your modern equipments, mamatiak nga agballigitayon iti daytoy a gundaway.

Agyamankami iti talekyo iti grupomi, Major. We will accomplish our mission at all cost uray kaipapananna ti pannakaipatlimi!

Good soldier!

- o 0 o -

Men, laglagipenyo amin dagiti impormasion iti briefing itay. Take extra precaution ta iti amin a nakalabantayon, ti grupo ni Abu Dhakar ti karurungsotan ken kamodernuan ti armas a panggerra. Remember, this is a suicide mission. Saantay' nga ammo no makasublitay' pay a sibibiag iti pamiliatayo!

Kas iti kinunam itay, teniente, idatontayo ti biagtayo tapno agballigi ti mision. Nakasaganakam' a mauyosan iti anges para iti linak ken talna ti Ina a Daga!

No naikkanak iti gundaway, pugotak ti ulona dayta nga Abu Dhakar ta idatonko kadagiti sibilian ken kakaduatayo a ginudasda!

Awan ti sayangek a balak kadakuada. Siguraduek a tunggal putok, adda mapasag nga ASG!

No awan koma ti innarmasan, kayatko nga labanan ida iti hand to hand combat no pudno met la a makaituredda!

Don't say it. Do it, soldiers. Masapul a maunaantayo dagiti kalaban sakbay a makabiktimada manen. Umataketayo inton rabii, apagisu a pumigsa ti impakdaar ti weather bureau a sumungad a bagyo. Sorpresaentay dagiti terorista nga Abu Sayyaf!

Yes, Sir!!!

- o 0 o -

Addadtoytayon teritorio dagiti kalaban. Sgt. Antalan, use your night vision equipment and mine detectors, lead the mine clearance operation. Move!

Yes, Sir!

Sgt. Britos, lead the booby-trap clearing operation. Move!

Yes, Sir!

Men, ready your weapons and estimate your fire range against the enemy.

Sgt. Cuenca, lead the grazing fire position. Move!

Sgt. Carino, lead the defilade fire position. Move!

Sgt., lead the enfilade fire position. Move!

M/Sgt., check our laptop with GPS, i-transmitmo ti target location, ibagam nga agsaganan ti artillery ken ti air-ground system agraman ti reinforcements idiay baba ti bantay.

Any moment from now, maipasungalngatyon. Get ready to wipe out the enemy!

To your positions, men. Move!

- o 0 o -

Let's surprise the enemy!

Ready… fire!

Sgt. Bueno, transmit the signal for artillery fire at the target!

Take cover, men!

Ahh… kasla umang-anges ti daga ti dayyeg dagiti kanalbuong!

Kasla impiernon ti uneg ti kampo dagiti kabusor!

Let's go, men!

Attack! Go! Go!! Go!!!

- o 0 o -

To hell with you, gaddam ASGs! Yaaaaa! Arg!

S-Sir, natatek iti 57RRs ni Corporal Madarang!

Mapiya ang Bangsa-Moro!

Pagatu tano sakagaga!

Alawa Akbar!

- o 0 o -

A-adun ti casualtytayo, t-teniente, napigsa dagiti 1B40 RPG, M635, M203 ken dadduma a high-powered weaponsda!

Sgt. Bueno, call for air support now! Right now!

Yes, Sir!

Cool down, men! Kayatayo dagiti kalaban uray narungsotda. Continue firing!

Give me the M67-90-mm Recoilless Rifle ta busakek agraman ti kararua ni Abu Dhakar iti paglemlemmenganna a bunker!

Yes! Bull's eye, teniente!

Now, let's hit those machine-gunners with our 106-mm Recoilless Rifles!

Yes, Sir!

Sgt. Bueno, call for the combat support units. Immediately!

Yes, Sir!

- o 0 o -

Cease firing! Cease firing!

Save your bullets, men, addidtan ti artillery ken air supports. Take cover!

Kasla impiernon ti aglawlaw!

Agkaraudatal dagiti bangkay! Agkaraiwarsi dagiti napirpirsay a lasag! Anian a langsi ti agpusitsit a dara!

Nakaal-alingget a buya ti gubat!

Nakaal-alinggaget dagiti ikkis ken asug dagiti kabusor!

- o 0 o -

Narpuogen dagiti bunkers dagiti kabusor!
Get ready for the final attack!

Fix bayonets! Isaganayon dagiti sidearmsyo!

Let's go men!!!

Go! Go!! Go!!!

Kanibusanyon nga Abu Sayyaf! Yaaahh!

- o 0 o -

A-apay a kellaat a limmamiis ti klima, Sgt. Naungayan?

Napigsa ti tudo nga agpayso ngem nakapsut ti angin, Sir.

Kasla malamminak metten, ania daytoy marikriknakon?

S-sir…?

Hah? Adidiay ni J-Junior… pumaypayapay kaniak!

A-wan met ti makitak, Sir?

Adidiay ni…

S-sorry, Sir, a-awan met ti makitak?

Ha?

- o 0 o -

Men, secure the area, move!

Yes, Sir!

Agaluadkayo, mangliliput dagiti kabusor!

S-Sir, adda pay angesna ta kalaban dita likudam!

A-adda manen idiay ni J-Junior, ne!

P-paltogannakan, Sir, take cover!

A-anakko… J-Junior!

P-patay ka, Kristiyano!

Aaaarg! Um!

Um!
A-Alawa Akbar…ala-wa… ak…bar…

D-Diosko…! S-sikan ti makaammo kaniak…

T-teniente!

III

Agyamanak iti Namarsua ta nakapuotkan, Lt. Leon.

M-Major Espejo?

Kumusta 'ta panagriknam, teniente?

Nasaem ti sugat ti likudko ngem mariknak a saan a napukaw ti pigsak, Sir.

Good. By the way, I'm here to congratulate you personally for a job well done! At last, naggibusen ti kinadangkes ti grupo ni Abu Dhakar!

Inaramidmi laeng ti trabahomi nga agserbi iti pagilian, Major.

Makipagriknaak kadagiti taom ken gagayyemmo a nangidaton iti biagda iti nagan ti linak ken talna ti ilitayo, teniente.

T-Thank you, Sir!

Saanka koma a mabigla… Adda wire a naggapu idiay Candon. Addaytoy, basaem.

D-Diosko!

Isu met la gayam a saannak a panawan ti nalamiis nga angin a mangar-arakup kaniak...!

J-Junior…anakkooo!

- o 0 o -

Iti daytoy a panangrambak ti maika-103 nga anibesarioiti pannakawayawayatayo, maysa a tao ti ikkantayo ti naisangsangayan a pammadayaw gapu iti kinaturedna ken kapintas ti gapuananna kas junior officer ti Philippine Army iti kampania kontra kadagiti rebelde a Muslim idiay Mindanao.

Ayabantay man ditoy ngato ti entablado ti maruknoyan ti Medal of Valor iti daytoy a tawen. Ti ipagpanpannakkel dagiti Ilokano a buyot ken ti entero nga armada-- ni First Lieutenant Leonardo M. Armando, Sr.

Congratulations! I am very proud of you. Intal-om manen iti kina-Ilokanotayo! Nagdoble ti talek ti Presidente kadatayo a Saluyot iti armada. Keep up the good work, Lieutenant.

Thank you very much, General!

Ket ita, ti Commander-in-Chief ti Armed Forces of the Philippines, iwaragawagna ti promosion dagiti bannuartayo nga idauluan ni First Lieutenant Leonardo M. Armando, Sr. Please do the honor, Madame.

Thank you, General Abaya.

Because of your bravery in fighting against the MILF in Hill 787, Isabela, Basilan and the notorious Abu Sayyaf in Sulu, Mindanao that caused the fall of Kumander Abdul Faizal alyas Abdul Dhakar, I am now promoting you, Lieutenant, to the next rank. Congratulations, Captain Leonardo M. Armando, Sr.!

Thank you very much, Madame President.

You're one of the awardees at Heroes' Hall at Malacañang next month. Again, congratulations, Captain Armando. I am very proud of you!

Thank you again, Madame President.

You're welcome, Captain. God bless you!

- o 0 o -

Ita, denggentay man ti panagbitla ti special awardeetayo--ni Kapitan Armando Sr!

Daytoy a pammadayaw ket sipupusok nga iruknoy iti pagilian a Filipinas. Kangrunaanna unay iti entero nga armada ken dagiti kakaduak ken gagayyem a nangidaton iti biagda, kasta met iti pamiliak, ti ay-ayatek a kaingungotko, ni Gerlyn, iti sakripisiona ken ti nalawa a panangawatna iti kasasaad ti kas kadatayo a soldado ti gobierno a patinayon a mayad-adayo iti sidongda gapu iti panagserbi ti pagilian.

Kangrunaanna unay nga iruknoyko daytoy a medal of valor iti kakaisuna nga anakko, ni Leonardo M. Armando, Jr., a nagsakripisio iti kaawanko iti dennana iti maudi nga angesna idiay ospital gapu iti gubat.

J-Junior, anakko, no sadino man ti ayanmo ita, ammok a naragsakka ken ipagpannakkelnak kas amam gapu iti kinapudnok iti serbisio iti Ina a Daga!

Agnanayonkanto nga inspirasion ken pammatibkerko iti amin a bakal a papanak, ket aminto a balligi a magun-odko, iruknoyko amin iti inam ken kangrunaan unay kenka, anak!

Kadagiti amin a buyot ti AFP a nangidaton ti biagda, saluduankay' amin ket sapay ta addanto latta kas kadakayo a saan nga agsarday a mangidaton ti kakaisuna nga angesda tapno mataginayon ti wayawaya ti pagilian a Filipinas.

Kadakay amin nga adda ditoy, saluduankay met amin iti suporta ken kararagyo.

Aggigiddantay amin a mangidir-i. Agbiag ti armada ti Filipinas!

Agbiag dagiti buyot!

Agbiag ti puli a kayumanggi!

Agbiagtay' amin!

Agbiaaaggg! ###

DAGITI NANGABAK KEN ESPONSOR KADAGITI NANGABAK A SARITA ITI ATILA, 03-04.....

Kas iti pagannurotan a naimaldit iti website ti ATILA, (atilawards.blogspot.com) maipanggep iti pasalipna iti sarita, adtoyda a maipablaak iti INTERNET dagiti napagasatan a nakagun-od kadagiti pammadayaw ken naipaay metten dagiti gunggonada itay napalabas a tawen iti GUMIL Filipinas National Convention a naangay iti National Press Club, Manila idi sardam ti Abril, 16, 2003. Inyawat toy nanumo a nagsurat dagiti gunggona. ***Dagiti naggapuan/nangipaay kadagiti gunggona: ti Umuna a Gunggona/First Prize, impaay ti JATOBI, Inc. nga ipanguluan toy nanumo a pagayamyo, ti nagsurat. Maikadua a Gunggona/Second Prize, impaay ni Balasang Jacqueline B. Oloan; Maikatlo a Gunggona/Third Prize, impaay da Mr. ken Mrs. Lupo iti San Diego, CA; ti Maikapat a Gunggona/Fourth Prize, impaay da Mr. ken Mrs. Pol Atao iti Houston, Texas ken ti Maikalima a Gunggona/Fifth Prize, impaay da Mr. ken Mrs. Bobby Fortenberry iti Blessing, Texas.***


UMUNA A GUNGGONA
Dagiti Daton a Sabong iti Rio De Laoag
Sarita ni REYNALDO A. DUQUE
(Parbo a Nagan: Julian Magdiwang)


NE, apay nga imbellengmo iti karayan dagiti sabong ti sampagita, Apong Anton?

Saanko nga imbelleng, Angkuan, apok. Datonko daydiay. No kastoy a sardam ti Agosto 8, umayak latta ditoy igid ti karayan. Datonak ti karayan kadagiti nabanglo a sabong.

Ngem apay, Apong?

Panangtungpal dayta iti maysa a kari, apok. Inkarik nga agingga iti dinak ayaban ni Apo Dios, tinawen nga umayak ditoy. Kada sardam ti Agosto 8.

Ania a kari, Apong?

Kari iti maysa a lagip. Kari a kasingin ti dara. Kari a kas kapateg ti kaputotan. Ita a sardam, bisperas ti kasangay daydi Apo Roque. Inton bigat, addanto maangay a parada ditoy Laoag.

Agpayso kadi a natured a gerilia daydi Apo Roque Ablan, Apong?

Natured daydi Gobernador Ablan, apok. Kas sarsaritaek kenka no kasta a saanka a makaturog, adu dagiti nakaam-ames a padas daydi Apo Gobernador idi gubat. Saan nga agressat ti panagtambangda kadagiti singkit idi. Pudno a maysa a maingel. Saan a pulos simmuko....

Ngem agpayso kadi a saan a nasarakan ti tanemna, Apong? Nga awan ti makaammo no sibibiag pay wenno natayen?

Agpayso, apok. Agingga ita, saan pay laeng nga ammo ti yan daydi Apo Roque. Birbirokenda pay laeng ti nakaitanemanna.

Ngem adda dimo naisarita kaniak maipapan iti daydi Apo Roque, Apong!

Ania?

Maipapan iti panangraut daydi Apo Roque iti garrison dagiti Hapones ditoy Laoag.

Agurayka, apok... adda tao. Adda pay karatayna a kasla kamera ken nakaiggem iti sangapug-os a sabong.

Naimbag a rabiiyo, Apo!

Kasta met.

Siak ni Toshiro... Toshiro Akeda. Maysaak a periodista... freelance journalist. Agsursuratak....

Kasla nagan ti Hapones ti naganmo.

Haponesak a talaga, Ama Lakay.

Haponeska? Apay ngarud a nalaingka nga agsao iti Iluko?

Ha-ha! Ammok bassit, barok. 'Niat' naganmo?

Siak ni Juan. Ngem no awagannak ni Apong Anton, Angkuan, kunana kaniak. Isu met ni Apong Anton.

Maragsakanak a makaam-ammo kadakayo, Apong Anton. '

Niat' gagarayo ditoy Laoag, Apo Akeda?

Toshiro lattan, Ama Lakay. Umayko atenderan ti Ablan Day no bigat. Saanak a makaturog idiay nagdagusak, napanunotko ti agpagnapagna ditoy igid ti karayan. Kua gayam, kasla nangngegko itay nga adda salsaludsoden kenka ni Juan maipapan iti daydi Gobernador Ablan.

Wen ngarud. Salsaludsodenna ti maipapan daydi panangraut ti maingel a gobernador iti garrison dagiti Hapones ditoy Laoag.

A, uray siak, Ama Lakay... kayatko met a mangngeg dayta a pasamak iti biag daydi Apo Gobernador. Saritaenyo man ketdi kadakami ken ni Angkuan.

Ngem maysaka a Hapones, Toshiro....

Awan ti pagdanagam, Ama Lakay. Iti dara, pudno a maysaak a Hapones. Ngem adda met darak a Filipino. Filipina ni nanangko. Ken saan la a Filipina... maysa met nga Ilokana.

Isu met laeng a nalaingka nga agsao iti Iluko, Apo Toshiro!

Manong Toshiro, kunam lattan, Angkuan.Wen, ammok met bassit ti agsao iti Iluko. Idiay balaymi idiay Osaka, Iluko no kasaonak daydi nanangko. Ngem idi agkolehioakon, inadalko ti Iluko iti maysa nga unibersidad idiay Tokyo.

Atiddog a salaysayen daydi a ranget. Arinunos ti Abril 1942 idi rauten ti Ablan-Madamba Guerilla Unit ti garrison dagiti Hapones ditoy Laoag. Natnag idin ti Bataan kadagiti Hapones.Kadagidi a panawen, napudot unayen dagiti Hapones iti daydi Gobernador Roque Ablan. Ibilbilangdan ti gobernador a numero uno a kabusorda iti Ilocos Norte. Napasneken ti pananganupda kenkuana, agraman daydi Komandante Feliciano Madamba gapu kadagiti di agressat a panagtambangda. Adda bilin a nasken a matiliw daydi Apo Ablan, sibibiag man wenno natay....

AWAN ti madmadrawmo, Tony? Ania man a karkarna. Tao nga agpagnapagna wenno ania dita.

Awan met, Sarhento Owada. Aguraykayo, ania kadi ti ipaspaskil dagidiay dua a soldado a kaduayo?

Ti radawan ni Roque Abran. Sakit ti uromi dayta nga Abran. Adun a kaduatayo sordado ken kaduatayo a natay gapu iti panagtamtambangna. Am-ammom, saan kadi?

Siempre, Sarhento! Taga-Laoagak. Kalugarak ni Gobernador Ablan. Isu ti imbutosko itay napan nga eleksion. Adu ti naaramidanna a pagimbagan ti ili---

Saan itan, Tony! Isu itan ti numero uno a kabusor ti Japanese Imperiar Forces. Agingga iti adda ni Gobernador Abran, dinto masakup ti Japanese Imperiar Forces ti Irocos Norte. Gapuna a nasken a matiriw, sibibiag man wenno natay. Adda dakker a gunggona para iti asino man a makaitudo iti pagremremmenganna. Ken nasken nga agsiputka a naraing. Adda report nga agay-ayuyang ni Roque Abran ditoy Raoag!

A-ania?

Wen, Tony. Isu a raraingem ti agguardia. No sika ti makasarama ken ni Roque Abran, maited kenka ti dakkel a gunggona. Pudno met raeng nga awan ti agas-assisaw ditoy?

Wen, Sarhento Owada.

Nasayaat ngarud no kasta. Ngem dika agturtur-og, wen? Nasipnget ti rabii. Manangarriraw ti sipnget.

Dikay agdanag, Sarhento. Natibkerak iti puyat!

Ammok, Tony. Isu nga innaraka nga agguardia ditoy.Agtarekak kenka. Sungsungbatanka kadagiti opisiarko. Namatida kaniak a maysaka kadagiti sumagmamano a mapagtarkan ken napudno a Piripino.

Agyamanak, Sarhento. Kinapudnona, agingga ita, kasla diak pay la mamati a napasamak kaniak ti kastoy. Kasla tagtagainep! Agasem, dati a tagabonak iti panaderiam. Para masa iti pandesal. Ita, guardiaakon! He-he!

Napudnoka a gayyem, Tony. Ket diak maripatan dayta a garadmo.

Banzai!

Sika ti maysa kadagiti Piripino a makaammo a mangusar iti utekna. Kadagitoy a tiempo, nasken nga aramatem ti utekmo tapno agbiagka. Saan kadi, ha?

Kusto ti kunam, Sarhento. Kas kenka, mamatiak a talaga iti kinasikapmo.

Apay?

Ipagarupko idi a maysaka laeng a gagangay a Hapones. Aglaklako iti tinapay idi damo. Idi kuan, nangbangonka iti panaderiam. Simrekak a katulongan a panaderom. Gayam, sabali ti rantam ditoy Pilipinas. Itay bumtak ti gerra, maysaka gayam a soldado. Ken opisial pay!

Ha-ha! Paset ti misionko dayta, Tony.

Ania a mision, Sarhento Owada?

Ti pannakawayawaya ti sibubuker nga Asia manipud kadagiti ganggannaet. Ti Asia rumbeng nga agpaay raeng kadagiti Asiano!

Ti kunkunayo kadi a Greater Asian Co-Prosperity Sphere dayta, Sarhento?

Isu, Tony! Masapur nga agkaykaysatayo a taga-Asia para iti sapasap a pagsayaatan ti sibubuker nga Asia! Ne, narpas gayamen dagiti sordadok ti agipaskir. Saankamin nga agbayag. Agipaskirkami pay dita rikud ti kapitorio...

Sayonara, Sarhento Owada!

Sayonara, Tony.

Dakkel la ketdi a pirak ti gunggona ti asino man a makaitudo iti yan ni Roque Ablan tapno matiliw. Rinibu a pisos la ketdi! Ket dakes kano a tao ni Gobernador Ablan. Kabusor numero uno ti Ilocos Norte... adun ti singkit a pinatayna. Ngem, agurayka... am-ammok ni Gobernador Ablan. Naimbag a tao. Adu ti inaramidna a pagimbagan. Eskuela. Padanum. Ospital. Rangtay. Ken no ania ditan a pagnam-ayan. Ita, kunkuna dagiti singkit a dakes a tao. Saan...para kaniak, saan a dakes a tao ni Apo Gobernador. No dakes ti kas kenkuana, awanen ti naimbag a tao iti lubong! Ngem kua... ania ngata no siak nga agpayo ti makasalama ken ni Gobernador Ablan? Tiliwek ngata? Ngem kasano a tiliwek ti tao nga awan ti basolna? Ay, no dadduma, patiek a lamlamiongennak laeng ni Sarhento Owada. Kunkunana a napudnoak a gayyem...ngem sikapna laeng daydiay. Kayatna laeng a mayasideg ti riknak kenkuana. Ket gapu amin daytoy iti kabsatko a balasang... ni Manang Filipinas! Litsena ketdi! No saan laeng a gubat, nabayagen a pinapispisak! Uray no isu ti dati nga amok iti panaderiana, diak kayat nga isu ti makaasawa ken ni Manang Filipinas.... Idiay balay, kanayondak latta nga umsien. Apay kano a makikaduaak kadagiti Hapones? Maysaak kano a traidor. Ilaklakok kano ti ilik kadagiti singkit. Ay, ti biag a talaga. Ala wen, ala wen... traidorak, no isu. Ngem saanda kadi a makita a pagsayaatanmi amin ti ar-aramidek? Gapu ta kaduak ida, nasayaay dagiti singkit kadakami! Saankami a maaw-awanan iti rasion ken agas a kas kadagiti dadduma. Saandakami nga ul-uloden iti tengnga ti plasa tapno mapaltogan a kas kadagiti dadduma a masuspetsa a gerilia. Ket dagitoy a nam-ay, gapu iti pannakikaduak kadagiti singkit! Ngem...ngem nainkalintegan ngata nga agpayso daytoy? Ania ngata no makikaduaak laengen kadagiti gerilia? Narigat sa...awan ti maganabko malaksid iti maan-anupan a kasla agballa nga aso, kas ti mapaspasamak ita ken ni Gobernador Roque Ablan. Ngem dayawek ti kinatured ni Apo Gobernador. Pudno ti kuna ni Sarhento Owada, adun ti natay a singkit gapu iti panagtamtambangna....Ne, ania daydiay? U-uni ti gitara! A-agturong iti yanko. Ne, ania dua a lallaki a kasla naggapu dita karayan. Mangngalapda siguro, nakapayabyabda ken adda pay alat kadagiti siketda. Adda iggem nga asad ti maysa idinto nga aggitgitara ti kaduana. Hoy! Aginggakayo la dita! Sika, isardengmo ti aggitara. No saan, kalbitekon daytoy paltogko a nakapaturong kadakayo. Kasta.... Sinnokayo? Siguro, espiakayo dagiti gerilia, ania?

'Gurayka, saanka a Hapones, ania?

Ket ania koma no saan?

No saanka a Hapones, kayatna a sawen... maysaka a Filipino!

Mangloklokoka, ania? Kayatmo ta paltoganka?

Dika unay agpupudot, pari. Kas itay kunadan, nalaka a maitikleb ti di makalawlaw iti kelleb.

Ne, ta kayatnak pay a sermonan!

Saan a kasta, kabsat. Maysaka a Filipino... di rumbeng a dangram ti padam a Filipino.

Agtalnaka dita! Saan a sika ti kasarsaritak!

Ania ngata no imalok ti gitara kenkuana, Gob?

Agteppelka latta, Ciano. Narigat no madlawnata.

'Niat' pagin-innarasaasanyo dita, ha?

Kunkunami man, kabsat... kasla di maibagay kenka dayta unipormem. Kasla adda lawlawana.

"K-kua ngamin daytoy, rasion dagiti singkit. Intedda kaniak.

Ket inawatmo met, pari? Inawatmo uray no saan a mayannatup kenka?

Ania koma ti maaramidko? Intedda nga usarek, di awatek!

Uray no kasla aglanglangaka a bambanti?

Kakaisuna a libre, apay a diak awaten? Ngem ania koma ti bibiangyo, ha? Uray ania ti isuotko, awan ti bibiangyo!

Saankami a bumibiang, kabsat. No isu ti ginustom, ania ngarud. Ngem kas padam a Filipino--wenno saluyot, kunak man laengen--rebbengenmi met siguro nga ibaga kenka ti pagsayaatam.

Ala wen, ala wen. Ngem ania ti kaaddayo ditoy? Apay a rabrabii nga addakayo iti lansangan? Diyo kadi ammo a napeggad ti agpasiapasiar ita?

Napeggad? Apay, pari?

Adda damag a bumangbangibang kano ni Gobernador Ablan ditoy Laoag. Ket adu ti patrulia a Hapones ita. Amangan no masalamaandakayo!

Agyamankami iti panangisakitmo kadakami, kabsat. Ngem ibabamon dayta paltogmo. Saankami a kabusor.

Sungbatanyo ti saludsodko. Apay nga agpasiapasiarkayo?

Kas makitam, adda gitarami, pari. Mapankami tumapat. Adda napintas a balasang a mapanmi datonan iti ayat.

Sinno ti tapatanyo?

Ni kua... ni Filipinas, pari.

Ania? N-ni Manang Filipinas?

Wen, isu! Am-ammom kadi ni Filipinas, pari?

Am-ammok, a! No kabsatko!

K-kabsatmo, pari?

Wen, kabsatko! Siak ni Tony, ti adienna a lalaki!

A, wen... malagipkon, pari. Pasensiakan. Saanka a nabigbig a dagus. Nasipnget ngamin. Sa maya, nakaunipormeka.

Awan aniamanna. Dispensarenyo met ti kinasabrakko. Diak ammo a gagayyemnakayo ni Manang Filipinas.

Am-ammom kadi nga agpayso daytoy a Tony, Ciano?

Saan, Gob. Agpampammarangak laeng.

'Niat' pagpatpatanganyo?

Kua, kabsat... patuloyenmin ti mapan tumapat.

Saan a mabalin!

Apay, pari?

Diyo kad' nangngeg ti kinunak? Napeggad ita ti agbasakbasak ditoy Laoag. Aguraykayo... apay nga adda asad ken alatyo? Adda kadi tumapat a kasta ti langana?

Karigat ti biag ita, kabsat. Sa maysa, ania koma't dakesna ti agkalap? Kalpasan ti panangtapatmi ken ni manangmo a Filipinas, panggepmi ti mapan agasad dita karayan. Isu pay a panilpo iti biag....

Di mabalin ti mapan agkalap diya karayan ita!

Apay, kabsat?

Maiparit!

Ti panangtapatmi ken ni Filipinas, maiparit met, pari?

Wen! Inton maminsanen ti itatapatyo. Amangan no masalamaandakayo da Sarhento Owada. Dakkel ti aremna ken ni Manang!

Sayang dagiti insaganam a kanta, kadua. Saanta a matapatan ni Filipinas ita a rabii. Ken adda gayamen kaayan-ayat a singkit ti ay-ayatem.

Aniakayon sa? Saan pay a kaayan-ayat ni Sarhento Owada ni Manang Filipinas. Agar-arem laeng!

Ay, yaman pay, Apo! Filipinas! Timudem 'toy ararawko kenka!

Saanmo a kurenrengen 'ta gitaram!

Tangay dimo matapatan ni Filipinas kadua, nasaysayaat no kantaan laengen ni Tony, kadua!

No duaduaem pay Laing, 'toy pegges ni ayat Nalawag la unayen

Nga ulpitmo ken ranggas....

Dimo pigpigsaan! Amangan no mangngegdaka dagiti agpatpatrulia a Hapones!

Ala man, biagko,

Sawem ti pamuspusak

Tapno mabalin pay

A lipatenka, O Imnas...

Kuston! Amangan no maisagmakak iti daytoy nga ar-aramidenyo!

Lipatenkanton, wen....

Ngem addaakton idiay tanem

Ngem no ita, saan a mabalinen

Ay, itdem ni ayat

Dinak kad' pagtuoken

Yantangay siksika

Ti innak ay-ayaten!

Kuston, kunak met! Didak kadi mangngeg?

Dimo kadi kayat ti kantak, pari?

Amangan no dina kayat ti naliday a kanta, kadua. Kantaam man ketdi iti naparato!

Idiay awaymi a Bukillad

Adda maysa a mammalad

Maibaganat' masakbayan

Iti baraha ken dakulap...

Inabrasana daytoy palad

Ket kinunana: barok, makaasawakanto

Iti sangapulo ket maysa

Ngem ammok unay, o biagko,

Nga uray maysa awan mayat kaniak...

Ha-ha-ha! Kuston! Amangan no sumakit ti tianko!

Panglinglingaymi kenka daydiay, kabsat. Ammomi a naliday ti agguardia iti rabii. Adu ti ammo 'toy kaduak a kanta a makaparay-aw.

Saanen! Agawidkayo ketdin! Ne... adda pay dua a mangngalap a simmang-at manipud dita karayan. Ken... adda pay kibin nga ubing ti maysa. Alto! Asinokayo?

Kaduami ida, kabsat. Nagtutulagkami a mapan tumapat.

Kasta? Kunak no asinoda itayen. Ne, adda pay kaduayo nga ubing, a.
Anak ti Hapones dayta, kabsat. Napidutmi iti dalan...

Kasta? Este, 'niat' naganmo, barok?

Shiro.

Sero? Awan ti naganmo, kasta?

Saan, pari. Shiro.... saan a Sero.

Ania ti nagan ti tatangmo, ha?

Keda!

Ni Nanangmo?

Mama!

Diak maaw-awatan ti ibagbagam, sika nga ubing.

Nasaysayaat siguro no ibatimin kenka daytoy ubing, pari. Nataltalged no sika ti kaduana.

Ania? Ket pangipanak ngay kenkuana?

Isublim iti amana, siempre. Tutal, kaduam dagiti singkit. Ipanmo iti garrison. Am-ammoda la ketdi ti amana. Ken ania ti ammom, amangan no ikkandaka pay iti dakkel a gunggona dagiti nagannak itoy nga ubing.

Ay, wen, aya? Sige, ibatiyon kaniak ni Sero. Siakon ti makaammo. Ket dakayo---dakayo amin---agawidkayon!

Mapanak pay agkalap, kabsat.

Maiparit ti mapan iti karayan, kunak met!

Ngem agbisin ti pamiliak, kabsat.

Agbisin no agbisin! Ngem tengngedko met ti isarsarakyo.

Ne, ania dagitoy nakapaskil, kabsat? Basaek man. Ne, dakkel kano ti maited a gunggona iti makaitudo wenno makatiliw ken ni Gobernador Roque Ablan, sibibiag man wenno natay!

Dakkel a talaga! Sigurado a rinibu a pisos ti ited dagiti Hapones iti makatiliw kenkuana. Isu nga agawidkayon!

Ania ti aramidem no makitam ni Roque Ablan, kabsat?

Siempre, tiliwek! Sayang ti dakkel a gunggona!

Gapu iti gunggona, ilakom ti kailiam, kabsat?

'Nia nga ilako? Saanak a negosiante. Gunggona ti awatek.

Ngem, kabsat... presio ti ulo ni Gobernador Ablan ti dakkel a gunggona nga ididiaya dagiti Hapones.

Sa maysa, pari, awan ti basol ni Gobernador Ablan tapno tiliwem.

Ania nga awan? Ala wen, kaniak....awan siguro. Kinapudnona, raemek ti kinatured ni Gobernador Ablan. Adu ti nadamdamagko a panagtambangna a nakapasagan ti ginasut a singkit!

Kas pangarigan, ania, pari?

Kas pangarigan, idiay Solsona. Tinambangda sadiay ti dua a bagon a Hapones. Sigun ti damag, innem a pulo a singkit ti natay.

Ania pay, kabsat?

Sa manen, itay laeng napalabas a Pebrero 17, no diak maallilaw. Rinaut kano ti Ablan-Madamba Guerilla Unit ti ili ti Banna. Iti nasao a ranget, natay kano ti maysa a Major Kanor Kamatsu, dua nga opisial a Hapones, sa duapulo ket dua a singkit. Adu, adu pay dagiti nadamagko a sabali. Diak la ammo no kasano ti kinapudnoda.

Kinabannuar ti ar-aramiden ni Gobernador Ablan, pari. Apay itan a tiliwem no makitam?

Gapu iti dakkel a gunggona nga ited dagiti Hapones kenkuana, kadua.

Tiliwek ni Gobernador Ablan gapu ta dakkel ti basolna kadagiti Hapones!

Ken kangrunaanna siguro, gapu iti dakkel a gunggona, ania, pari?

Awan ti bibiangyo! Sige... pumanawkayon!

Ania ngata ti makunam, kabsat, no sika ti agsaad iti biang ni Gobernador Ablan?

Ania ti kayatmo a sawen?

Kaduadaka dagiti singkit, kabsat, saan kadi? Ania ngata no sika met ti patiliw dagiti gerilia, sibibiag man wenno natay, ket adda met gunggona nga itedda iti asino man a makatiliw kenka?

A-ania? Apay koma a patiliwdak dagiti gerilia? Awan ti basolko kadakuada!

Adda basolmo, pari. Nakikaduaka kadagiti Hapones.

N-no nakikaduaak man kadagiti singkit, gapu ta kayatko a natalged latta ti kasasaad dagiti kameng ti pamiliak... dagiti nagannak kaniak ken dagiti kakabsatko. Para iti pagsayaatan ti pamiliak ti pannakikaduak kadagiti singkit!

Kayatmo a natalged latta ti pagtaengam, kabsat. Kayatmo nga appupoen ti ayat ti pagtaengan a tinanoram. Isut' gapuna a nakikaduaka kadagiti Hapones.

K-kasta nga agpayso!

Dayawek dayta a kapanunotam, kabsat. Kayatmo ti agsakripisio para iti pagimbagan dagiti ay-ayatem iti biag. Maysa met dayta a kinabannuar.

A-agpayso?

Wen, kabsat. Ket agpadpadakayo ken ni Gobernador Ablan gapu ta kayatna met nga appupoen ti ayat ti pagtaengan a tinanoranna. Ipatpateg met ti gobernador ti pamiliana---ti asawa ken ti kakaisuna nga anakda a lalaki. Ngem adda pagpatinggaan ti ania man a banag... uray ti ayat. Para ken ni Gobernador Ablan, masansan a kunana: 'Ti ayatko iti pamiliak aggibus iti pangrugian ti ayatko iti pagiliak.'

K-kasano dayta?

Ti kayatna a sawen, adda pay nasudsudi nga ayat ngem iti panagayat iti pamilia, pari. Isu daytoy ti panagayat iti pagilian. Naggerilia ni Gobernador Ablan gapu iti panangsalaknibna iti wayawaya ken demokrasia.

K-ket gapu iti dayta a panagayat ni gobernador iti pagilianna, isu met ti basolna kadagiti singkit?

Kasta nga agpayso, pari.

Mayarig ti balaymo iti pagiliantayo, kabsat. Binasakbasak dagiti ganggannaet. Nasagradoan a lugar ti pagtaengan. Apay nga itulokmo a sakupen dagiti singkit? Kasta met ti Filipinas. Daytoy ti pagtaengantayo, kas Filipino. Sagrado daytoy a lugar. Ngem immay binasakbasak dagiti Hapones. Ania ti aramidem no umay basakbasaken ti maysa a sangsangaili ti balaymo, kabsat?

Agpungtotak! Makapatayak la ketdi iti tao no kasta ti aramidenda iti balayko!

No kasta ngarud, ammomon ti rumbeng nga aramidem manipud ita, kabsat. Basakbasaken ita dagiti Hapones ti Ilocos Norte a pagtaengam.

A-ania ti aramidek?

Paksiatem dagiti ganggannaet nga agbasakbasak ita iti pagtaengam, pari! Salaknibam ti dayaw ti pagtaengan a timmanoram. Paksiatem dagiti singkit iti Ilocos Norte!

Aguraykayo....sinnokayo. Geriliakayo? Kaduayo ni Gobernador Ablan?

Abran...Abran!

Itudotudonaka ti ubing a Hapones, Gob!

Dika latta agpadpadlaw, Ciano.

Ne, 'niat' ibagbagam, sika nga ubing?

Abran...Abran!

Diak maawatan ti ibagbagam, sika a bulilit. Agurayka....adda nagsultip, a.Aggapu dita karayan!

Addadan, Ciano.

Sultipak ida, Gob.

Ne, apay a nagsultipka, sika?

Maawatamto, kabsat....

Abran...Abran!

Adda agan-anabaab! Siguro, adda umas-asideg a patrulia a Hapones. Da Sarhento Owada siguro. Aglemmengkayo! Partakanyo!

Abran... Abran!

Adda nangngegko a kasra nagsurtip itay, Tony. Kasra aggapu ditoy. Ania daydiay?

E, siak ti nagsultip, Sarhento Owada. Pangiliwliwagko iti panagtutuglepko!

Ne, asino daytoy nga ubing?

K-kua, Sarhento... basta nakitak lattan nga agpagnapagna dita asideg. Siguro, nayaw-awan. Dina ammo ti pagawidanna...

'Gurayka, kasra am-ammok daytoy, a. Hai! Isu daytoy ti napukaw nga anak ni Teniente!

A-ania?

Isu, Tony. Nagpukaw daytoy nga ubing iti maysa a ranget... idi rauten ti Abran-Madamba Guerriria Unit ti maysa a garrisontayo. Kuna dagiti nakakita a binarud dagiti geriria ni Abran daytoy nga ubing!

D-diak ammo a kasta, Sarhento Owada. Amangan no binulosan ni Gobernador Ablan dayta!

No pudno a kasta, dayawek ti kinatakneng dayta nga Abran. No sabsabari ti nagkautibo itoy nga ubing, nangruna no ammona nga anak ti maysa nga opisiar a Hapones, saanna koman a pinakawan!

Ammok a natakneng ni Gobernador Ablan, Sarhento. Maysa a maingel!

Ania ti kunam, Tony?

H-ha? A, e... ti kunak, Sarhento, nasaysayaat siguro no ikuyogyo laengen dayta nga ubing. Ipanyo ken ni Teniente...

Ikuyogmi, Tony.

Abran...Abran!

Ne, ania ti itudtudona?

K-kua, Sarhento... dayta itudtudona ti nakakitaak kenkuana itay.

Abran... Abran!

A, ni Abran ti nagkautibo kenka?

Abran...Abran!

Hai! Maawatankan. Ni Abran ti nangtiriw kenka. Sige, mapankamin, Tony. Agridamka. Adda report a panggep a rauten ni Abran ti Raoag!

Dika agdanag, Sarhento. Naridamak a bantay. Isu a kanayon ti panagsultipko tapno saanak a makaturog. Ay, sus... dandaniakon, Apo! Naimbag ta saan a naawatan ni Sarhento Owada ti itudtudo ti ubing. Naduktalanna koman ti naglemmengan dagiti mangngalap. Ne, addaytada manen...

Agyamankami, kabsat.

Ania nga agyaman? Sige, pumanawkayon! Amangan no agsubli da Sarhento Owada. Ne... adda manen nagsultip manipud dita karayan. A-apay? Ania ti....?

Adda kakaduami dita karayan, kabsat.

K-kakaduayo? Asinoda? Ne... adda nga agpayso. Ken nagaduda... adda pay bitbitda a bay-on!

Isuda dagiti kaduami, pari.

P-papananda? Kaduayo kadi met ida a mangtapat ken ni Manang Filipinas?

Isuda dagiti kaduatayo a mangpaksiat kadagiti sangsangaili a mangrabrabngis iti tinanoram a pagtaengan, kabsat!

Dagiti mangngalap iti takdang, pari!

Ngem amangan no masakawdakayo dagiti agpatpatrulia a Hapones!

Awan ti nasken a pagdanagam, kabsat. Sige, pardasanyo, kakadua. Agannadkayo! Likmutenyo a dagus ti garrison. Ngem urayenyo ti seniasko!

A-apay nga imbilinmo a likmutenda ti garrison?

Gapu ken ni Filipinas, kabsat.

Ni Manang Filipinas? Ngem awan idiay garrison ni Manang Filipinas. Adda idiay balay!

Maawatamto, kabsat. Adda ditoy barukongko ni Filipinas!

Ne, apay a linuktam dayta alat mo? Ken... paltog ti linaonna! Adda paltogmo!

Kastan, kabsat...

A-agurayka!

Apay, kabsat?

Asinoka?

Itay pay nga inyam-ammok ti bagik kenka, kabsat.

Ne, pimmanawda lattan! Ket itay kano pay nga inyam-ammona ti bagina kaniak. Ngem dina met nasasao ti naganna kaniak, a. Ne, agurayka...ti ubing a Hapones itay, kasla adda kayatna nga ibaga. Kasla... ammokon! Ammokon! Ni Gobernador Roque Ablan daydiay a lalaki. Daydiay mangaw-awag a kanayon kaniak iti kabsat. Isu la ketdi... ket rautenda ti garrison ita a rabii!

NADARA daydi a ranget iti dayta a rabii ti Abril, 1942 iti Laoag. Nupay kasta, saan a nagballigi daydi Gobernador Roque Ablan a mangagaw iti garrison. Nagsanudda met laeng kalpasan ti napaut a dangadang....

Kasta ti napasamak idi, Apong Anton?

Wen, Angkuan, apok.

Ngem kasano nga ammoyo, Apong?

Agsipud ta siak ti guardia iti daydi a rabii itoy a pantar ti karayan, apok. Siak ti Tony a dandani nangilako iti daydi Gobernador Ablan kadagiti Hapones!

D-dakayo ti guardia iti daydi a rabii, Apo Lakay?

Wen, Toshiro. Ket gapu iti panangraut dagiti gerilia iti garrison, tiniliw ken impupokdak dagiti singkit. Natakuatanda a simmang-at manipud iti karayan dagiti dadduma a nangraut iti garrison iti daydi a rabii. Pinarigatdak...dinusadak iti nakaro. Dayta ti gapuna no apay a buldingak ita. Ngem saanko nga inako ti amin. Saanko nga impudno kadagiti Hapones nga iti daydi a rabii, nakasaritak daydi maingel a gobernador...

Ngem apay ngarud, Apong, a no agdamagak kadakayo maipapan iti panangraut daydi Apo Ablan iti garrison dagiti Hapones ditoy Laoag, saanyo a kayat a saritaen kaniak?

Gapu ta agingga ita, kasla ibainko pay laeng ti bagik, apok. No malagipko ti dandani panangilakok iti daydi gobernador kadagiti kabusor, kasla marunawak iti bain. Itoy a disso a yantayo ita, ditoy mismo ti lugar a nagpatpatanganmi iti daydi gobernador. Gapuna a no dumteng ti bisperas ti kasangayna, saanko a maliwayan ti umay ditoy, mangidaton iti sabong itoy a disso ken iti karayan. Maysa a wagas daytoy a panangipakita iti panagbabawik.

Panagkunak, Ama Lakay, lipatemon ti bainmo. Iti laksid ti amin, adda met kinabannuar a naaramidmo. Pinalubosam daydi gobernador ken dagiti kaduana a mangraut iti garrison.

Sapay koma ngarud ta kasta nga agpayso, Toshiro.

Kasta a talaga, Ama Lakay. No ut-utoben, maysa met a dakkel a sakripisio ti pannakadusam. Sakripisiom dayta iti ili a nakayanakam. Napukawmo ti maysa a matam....

Iti pannakapukawko iti maysa a matak...naluktan met ti panagkitak. Napukaw ti kinabulsekko!

Ne, kasano dayta? Diak maawatan, Apong Anton. Kasano a napukaw ti kinabulsekmo idinto ta nabuldingankayo la ngaruden?

Ha-ha-ha! Maawatamto ti kayat a sawen ni apongmo inton dumakkelka, Angkuan!

Malagipko ketdi, Apong...kasano met daydi ubing a Hapones nga imbati daydi Apo Roque kadakayo ditoy igid ti karayan? Nakalasat kadi met iti gubat?

Nakalasat, Angkuan.

Nakalasat? Kasano nga ammom, Manong Toshiro? Agsipud ta daydi ubing a Hapones, awan sabali no di siak, Angkuan. Siak daydi Shiro!

S-sika ni Sero?

Wen, siak, Ama Lakay. Idi sakbay a masubbot dagiti Amerikano ti Filipinas, naipakniak idiay Hapon, agraman ti nanangko. Taga-Laoag ti nanangko. Sayang laeng ta natay a nasapa idiay Osaka.

Yaman ken Apo Dios ta nakalasatka, Sero!

Wen, Ama Lakay... gapu iti daydi Gobernador Ablan ken gapu kenka!

Ngem, Apong... sadino kadi a talaga ti nakaitaneman daydi Apo Roque? A

wan pay ti makaammo agingga ita, apok. Di pay nabirokan ti tanemna... Kayatmo a maammuan no sadino ti uan ti tanem daydi Gobernador Ablan, Angkuan?

Wen!

Ti tanem daydi Gobernador Ablan, adda iti barukong ti tunggal ubing nga Ilokano a kas kenka, Angkuan!

Diak maawatan!

Angkuan, ibagiam ti rumusrusing a kaputotan ni Ilokano. Ket inton dumteng ti panawen a maawatamon no apay a nabuldingan ni Apongmo nga Anton tapno mapukaw ti kinabulsekna, mawatamto metten ti kayatko a sawen.

Ne, imbellengmo met ti iggemmo a sabong iti karayan, Manong Toshiro?

Idi agrubuatak idiay Osaka, insaganak daydiay a sabsabong tapno idatonko koma iti monumento daydi Gobernador Roque Ablan. Isu koma ti papanak itay ngem nakitakayo ditoy. Ngem itay mangngegko ti salaysay ni Ama Lakay, naamirisko a ditoy gayam ti rebbengna a pangidatonak iti sabsabong nga intugotko.

'Nia ti nagan dagidiay sabong nga intugotmo, Manong Toshiro?

Crysanthemum, Angkuan. Daydiay ti nailian a sabong ti Hapon.

Kadakami, sampagita ti nailian a sabongmi.

Ne, adalem gayamen ti sardam. Nasken nga agawidtan, Angkuan, apok. Masapatanto nga agriing no bigat tapno agbuyata iti parada. Sero, no addanto wayam, umaykanto met idiay nanumo a kalapawko. Sakbay nga agawidka idiay Hapon.

Wen, Ama Lakay.

Sayonara, Sero.

Dios-ti-kumuyog, Ama Lakay.... ###